Wieliczka – Zamek Żupny

Historia

    Wieliczka od XII wieku była rozwiniętą osadą i najważniejszym centrum wydobycia i produkcji soli. Wzniesienie zamku, który pełnił funkcje siedziby zwierzchnika żupy i administracji górniczej datowane jest na drugą połowę XIII wieku. Prawdziwy rozwój miasta i zamku nastąpił za króla Kazimierza Wielkiego, który lokował Wieliczkę na prawie niemieckim, oraz gruntownie umocnił i przebudował zamek. Za czasów władcy dochód czerpany z wydobycia soli stanowił czwartą część budżetu państwa.
    Upad­ek gospodarczego i politycznego zna­cze­nia zam­ku rozpoczął się pod koniec XVI wieku w związku z kryzysem ekonomicznym. Du­żych znisz­czeń do­ko­nał na po­cząt­ku XVII stu­le­cia wiel­ki po­żar. W na­stęp­nych la­tach Wie­licz­kę na­jeż­dża­li Szwe­dzi i Sied­mio­gro­dzia­nie, a w mię­dzy­cza­sie sza­la­ła w mie­ście za­ra­za. Do re­mon­tu za­bu­do­wań przy­stą­pio­no w la­tach 1670–85. W cza­sach sa­skich i pod­czas za­bo­rów do­ko­na­no prze­ró­bek, ma­ją­cych na celu ad­ap­ta­cję zam­ko­wych po­miesz­czeń dla po­trzeb miesz­kal­nych i biu­ro­wych. W XIX wieku usu­nię­to ota­cza­ją­ce za­mek drew­nia­ne bu­dyn­ki go­spo­dar­cze, a na ich miej­scu wy­mu­ro­wa­no bu­dy­nek po­łu­dnio­wy, miesz­czą­cy kan­ce­la­rię oraz miesz­ka­nia dla war­tow­ni­ków. Pod ko­niec II woj­ny świa­to­wej obiekt zo­stał nie­mal do­szczęt­nie znisz­czo­ny. W 1976 roku roz­po­czę­to jego od­bu­do­wę.

Architektura

    Pierwotną budowlę z końca XIII wieku tworzył mur obwodowy na rzucie czworoboku o wymiarach około  57×60 metrów, pośrodku którego stał piętrowy dom na planie prostokąta o wymiarach 10×16 metrów. Do jego budowy użyto piaskowca. Brama wjazdowa została usytuowana w północno – wschodnim narożniku murów obwodowych.
    W drugiej fazie przypadającej na panowanie Kazimierza Wielkiego przebudowano drewniane piętro zamku na ceglane. Ponadto dostawiono do niego od zachodniej strony podpiwniczone, parterowe skrzydło na rzucie kwadratu o boku 13,5 metrów. Murowaną zabudowę wzbogaciły  jeszcze dwa budynki gospodarcze przy murach. W latach 60-tych XIV wieku zmodernizowano środkowy budynek, określany później jako “dom pośród żupy” przez nadbudowanie piętra nad zachodnim skrzydłem i urządzenie na parterze izby grodzkiej ze sklepieniem żebrowym na centralnym filarze. Na parterze znajdowały się również pomieszczenia gospodarcze, a na piętrze kaplica i komnaty mieszkalne dla wyższych urzędników. W piwnicy znajdowało się m.in. pomieszczenie więzienie zwane „Groch”. W okresie tym, by pomieścić nowe budowle powiększono obwód obronny w kierunku południowym i zachodnim, wzmacniając go jedną lub dwoma basztami.
    W drugiej połowie XV wieku dobudowano do północnego muru obwodowego nowe skrzydło zamku, tzw. dom żupny w którym w XVI wieku urządzono na piętrze wysuniętą ryzalitowo kaplicę. W latach 1552-1553 wybudowano nad dziedzińcem zamkowym łącznik między pomieszczeniami pierwszego piętra domu żupnego i domu pośród żupy. Podniesiono również o jedno piętro skrzydło zachodnie.
   W drugiej połowie XV wieku w zachodniej części dziedzińca wzniesiono także kuchnię zamkową. Było to pierwsze w Polsce miejsce zbiorowego żywienia, gdzie do 1565 roku wydawano bezpłatne posiłki. Kuchnia żywiła kilkudziesięciu stałych pracowników kopalni, duchownych, emerytów, osoby uprawnione przywilejem królewskim, furmanów i tych, którzy kupowali sól. Budynek miał kształt czworoboczny z czterema kwadratowymi filarami pośrodku.

Stan obecny

    Do dzisiaj zachował się w formie mocno przekształconej zamek środkowy, czyli “Domu pośród Żupy” w którego piwnicach umieszczono wystawę archeologiczną, zamek północny, gdzie obecnie znajduje się siedziba Muzeum Żup Krakowskich, pracownie naukowe, archiwum salinarne, biblioteka i kawiarnia oraz XIV-wieczna baszta. Z najstarszej części zamku środkowego pozostały jedynie fundamenty. Zamek otwarty jest w terminie maj-wrzesień godz. 9.00 – 20.00, październik – kwiecień godz. 8.30 – 15.30 w każdy dzień poza poniedziałkami.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Strona internetowa  muzeum.wieliczka.pl, Zamek.