Historia
W drugiej połowie XIII wieku, za rządów księcia mazowieckiego Bolesława II, na skarpie wiślanej u ujścia rzeczki Kamionki powstał drewniano – ziemny gród kasztelański (jego kasztelan o imieniu Kuźma odnotowany został w 1313 roku). W czasach następcy Bolesława, księcia Trojdena, rozbudowano obwarowania miasta i grodu, dzięki czemu Warszawa była już na tyle reprezentacyjnym miejscem, że mogła w 1339 roku przyjąć sędziów papieskich rozstrzygających spór polsko-krzyżacki. Po 1349 roku, za panowania księcia Kazimierza I, Warszawa stała się siedzibą książęcą, co przyspieszyło przemianę założenia w drewniano – murowany, a następnie całkowicie murowany zamek. Władca ten prawdopodobnie sfinansował budowę wieży Grodzkiej, zwanej również Wielką, wzniesionej około drugiej ćwierci XIV wieku.
Znaczna rozbudowa zamku warszawskiego miała miejsce w czwartej ćwierci XIV wieku i na początku XV stulecia z inicjatywy księcia Janusza I, pod którego rządami zjednoczone Mazowsze weszło w okres intensywnego rozwoju gospodarczego i zaczęło nadrabiać zaległości cywilizacyjne w stosunku do sąsiednich ziem. Janusz I przeprowadził wymianę drewniano – ziemnych obwałowań zamku na kamienno – ceglany mur. Ponadto ufundował on tzw. Dom Wielki, zapewne wzniesiony w związku z przeniesieniem swej siedziby z Czerska do Warszawy. Rozbudowę i powiększeniu zamku utrudnić mogła katastrofa naturalna, jaką w bliżej nieznanym czasie spowodowało obsunięcia nadwiślanej skarpy wraz z fragmentem obwodu obronnego.
W 1526 roku zmarł bezpotomnie ostatni lennik mazowiecki, książę Janusz III, w efekcie czego dzielnica czersko-warszawska włączona została do Królestwa Polskiego. Przybyły po raz pierwszy do Warszawy król Zygmunt I przyjął przysięgę sejmu mazowieckiego i objął w posiadanie zamek. Na co dzień stale rezydował w nim odtąd namiestnik królewski i starosta warszawski. W 1529 roku w zamku po raz pierwszy obradował sejm walny. Po śmierci Zygmunta I w 1548 roku, do swych mazowieckich dóbr oprawnych przeniosła się z Wawelu królowa Bona. Po jej wyjeździe do Włoch w 1556 roku, w Warszawie zaczął bywać i zwoływać sejmy król Zygmunt August.
W 1569 roku podjęta została renesansowa rozbudowa zamku warszawskiego, prowadzona według projektu architekta Giovanniego Battisty Quadro. W niewielkim stopniu przeobraziła ona jego bryłę, a znacznie bardziej wnętrza. W 1596 roku gruntowną rozbudowę zarządził król Zygmunt III Waza. Dodano nowe, wczesnobarokowe skrzydła i ujednolicono wcześniejszą zabudowę. W efekcie powstała wielka rezydencja umożliwiająca funkcjonowanie królewskiego dworu. W pierwszej połowie XVII wieku zamek doczekał się nowożytnych obwarowań, które jednak nigdy nie zostały ukończone. Lata 1655-1657, będące okresem trzech okupacji Warszawy przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie, przyniosły zamkowi grabież i dewastację wnętrz.
Dużą rozbudowę zamku przeprowadził król August III po pożarze w 1732 roku i Stanisław August Poniatowski w 1767 roku. Do 1794 roku na zamku obradował sejm Rzeczypospolitej, w nim uchwalono też Konstytucję 3 maja. Po trzecim rozbiorze Polski rezydencja utraciła funkcję siedziby królewskiej, pozostając siedzibą carskich namiestników. Po odrodzeniu państwa polskiego zamek wyremontowano i w 1927 roku stał się on siedzibą prezydenta Polski Ignacego Mościckiego. Na początku II wojny światowej budowla została zbombardowana i częściowo spalona. W 1944 roku, po upadku powstania warszawskiego, opustoszały zamek Niemcy wysadzili w powietrze. Dopiero w latach 70-tych, po wnikliwych badaniach, rozpoczęto rekonstrukcję w której znalazło się wiele uratowanych elementów historycznego wystroju.
Architektura
Średniowieczny zamek usytuowano na nadrzecznej skarpie, u ujścia rzeczki Kamionki do Wisły. Kamionka tworzyła od południa niewielki wąwóz, natomiast od wschodu budowlę zabezpieczały strome stoki i szerokie koryto Wisły. Naturalnie uformowany cypel połączony był z dalszą częścią lądu od północy, gdzie sąsiadował z osadą, od początku XIV wieku przekształcaną w obwarowane miasto. Zamek w okresie tym miał formę nawiązującą do wczesnośredniowiecznych grodów. Składał się z obwarowań drewniano – ziemnych, okalających owalny majdan z zabudową drewnianą lub szachulcową, wieży Grodzkiej (Wielkiej) na planie czworoboku po stronie południowej oraz z wieży bramnej Żuraw (Szoraw) po stronie północnej.
Wał warszawskiej warowni z połowy XIV wieku miał około 4-5 metrów szerokości i 4 metry wysokości. Składał się z trzech rzędów niewielkich, wiązanych na zrąb izbic (skrzyń), dodatkowo stabilizowanych palami i wypełniającymi je kamieniami. Izbice miały niewielkie rozmiary, wynoszące średnio 1,5 x 1 metr, co było rozwiązaniem nietypowym, gdyż zwykle wały stawiane w technice skrzyniowej posiadały izbice o powierzchni co najmniej kilku metrów kwadratowych. Grunt pod skrzyniami stabilizowany był w niektórych miejscach układanymi poprzecznie belkami lub dranicami, a podstawa wału od strony zewnętrznej zabezpieczona była rodzajem kamiennej ławy z narzuconych luźno kamieni polnych. Ponadto wał posadowiony został na warstwie mierzwy, która w zamyśle budowniczych miała izolować konstrukcję przed wilgocią. Od strony wewnętrznej wał podpierały wbite w grunt słupy. Lico zewnętrzne wału najprawdopodobniej pokryte było gliną, zabezpieczającą konstrukcję przed podpaleniem. Od północy zewnętrzną strefę obrony stanowił rów suchej fosy, przecinający półkolem cypel wzniesienia.
Wał powstał wraz z wieżą główną (Grodzką) o funkcji donżonu, wstawioną w linię obwarowań, która była budowlą okazałą, wzniesioną na planie kwadratu o bokach długości 12,4 metra, z murami dochodzącymi w przyziemiu aż do 3 metrów grubości. W narożnikach oraz w połowie długości boków ta masywna budowla wzmocniona była przyporami. Dodatkowo od strony północnej z wieżą łączył się aneks o wymiarach 4,3 x 5,4 metra. Jako że był on skierowany w stronę dziedzińca, to zapewne pełnił rolę przedsionka lub mieścił klatkę schodową. Po przeciwnej, północnej stronie majdanu w linii wału wzniesiono drugą czworoboczną wieżę o mniejszych rozmiarach (Żuraw). Pełniła ona rolę bramy z przejazdem w przyziemiu skierowanym na podzamcze.
W drugiej połowie XIV wieku drewniano – ziemny wał zaczęto wymieniać na kamienno -ceglany mur obronny. Posadowiony został on wzdłuż wewnętrznej krawędzi wału, w odległości około 3 metrów od niego. Mur budowany był w płytkim, wynoszącym tylko 1 metr głębokości wkopie fundamentowym. Na jego poziomie kamienie tworzące fundament łączone był wyłącznie gliną. Wyżej konstrukcja przybierała formę kamienno-ceglanego cokołu o łącznej wysokości około 5 metrów, spojonego zaprawą wapienną, o starannie opracowanym licu zewnętrznym. Na cokole postawiona została część wymurowana wyłącznie z cegły, o grubości przekraczającej 2 metry, której lico wykonane zostało w wątku wendyjskim. Pierwotnie mur biegł po wschodniej stronie donżonu przez około 20 metrów w stronę Wisły, jednak zapewne jeszcze w trakcie prac budowlanych nastąpiło wielkie obsunięcie nadrzecznej skarpy i zawalenie znacznego odcinka obwarowań. Wywarło to znaczny wpływ na późniejszy kształt zamku, którego zabudowa i fortyfikacje musiały zostać przesunięte ku zachodowi. Prawdopodobnie z tego też powodu ostatecznie warszawskiej siedzibie nadano formę zbliżoną bardziej do miejskiego dworu niż do zamku, nie posiadającego zamkniętego obwodu muru obronnego, a jedynie włączonego w system fortyfikacji miejskich.
W latach 1407-1410 zbudowano nowy dom mieszkalny zwany Wielkim lub Dużym, który był ceglanym, wyjątkowo dużym pałacem o wymiarach 14,5 x 47,5 metra, przylegającym na południu do wieży Grodzkiej (Wielkiej). Był on jednotraktowy i trzykondygnacyjny, wsparty w północno – wschodnim narożniku o masywną przyporę (być może dźwigającą wykusz latrynowy). Od strony dziedzińca na elewacji znajdowały się płytkie, ostrołukowe, ujęte kształtką blendy z wpisanymi kolejnymi blendami bliźnimi, szerszymi w części północnej, węższymi po stronie południowej. W drugiej kondygnacji rozdzielał je ostrołuczny portal wiodący na podwieszany, drewniany ganek. Całość budowli przykrywał dwuspadowy dach oparty na trójkątnych szczytach.
Wnętrze budynku mieściło sklepione krzyżowo na gurtach i centralnym, wielobocznym filarze piwnice (sutereny). Wyżej znajdowały się kryte stropem izby parteru i trzy sale reprezentacyjne na piętrze, oświetlone ostrołukowymi oknami umieszczonymi w elewacji wschodniej. Poza kondygnacją przyziemia, elewacja od strony dziedzińca była pozbawiona okien. Komunikację pionową zapewniały zewnętrzne, drewniane schody oraz mniejsze schodki ukryte w grubości muru wschodniego, prowadzące do komnat książęcych, zdobionych ostrołukowymi wnękami i polichromiami. Zgodnie ze średniowieczną praktyką pomieszczenia najniższej kondygnacji pełniły funkcję gospodarczą. Wyższe być może miały rolę urzędową, a najwyższe mieszkalną i reprezentacyjną.
Do końca XV wieku w północnej części obszaru dworskiego powstał zespół dwukondygnacyjnych budynków mieszkalnych zwany Dworem Mniejszym lub Ogródkiem (łac. Curia Minor). Tradycyjnie zajmowały go matki, żony i siostry książąt mazowieckich, pełniące często funkcje regentek. Przez stojące przy murze wschodnim łaźnię i kuchnię książęcą łączył się on gankiem z Domem Wielkim. Wieża bramna Żuraw została w tym okresie połączona z miejskimi murami obronnymi. W południowej części założenia znajdował się ceglany budynek z XV wieku, identyfikowany z książęcą łożnicą („cubiculum ducale”). Nadal funkcjonowała stara wieża zwana Grodzką, ale od czasu obsunięcia nadrzecznej skarpy zapewne borykała się z problemami ze statyką, została obniżona, a być może nawet sama uległa częściowemu zawaleniu (w XV i XVI wieku nazywana była „turris rupte”, „turris fracte”, „turris collapse”).
Stan obecny
Zamek książąt mazowieckich w Warszawie, a od XVI wieku zamek królewski, to pomnik historii i kultury narodu polskiego, którego znaczenie może być porównywalne jedynie z krakowskim Wawelem. Wielokrotnie grabiony, palony i dewastowany, ostatecznie zniszczony, był zawsze odbudowywany i przywracany do świetności. Rekonstruowane partie średniowieczne zamku to widoczna do wysokości piętra wieża główna (Grodzka) wraz z podsklepionymi piwnicami oraz rekonstruowany dom mieszkalny z blendami i portalem od strony dziedzińca. Curia Minor zachowała się jedynie w stanie szczątkowym (do 1939 roku widoczne były w niej na piętrze relikty malowidła z XV wieku). Ponadto zachował się odcinek muru obronnego o pełnej wysokości wzdłuż krawędzi skarpy przy Curia Minor, a przy nim od wewnątrz pozostałości budynku z XV wieku. Pozostałe fragmenty zamku to dziś jedynie niewidoczne gołym okiem fundamenty.
Obecnie na zamku mieści muzeum, które w starannie odrestaurowanych, nowożytnych wnętrzach udostępnia wystawy stałe i ekspozycje czasowe, przygotowane we współpracy z najlepszymi muzeami europejskimi. Wszelkie dokładniejsze informacje o ofercie kulturalnej znaleźć można na oficjalnej stronie muzeum tutaj.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Lileyko J., Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 1980.
Sekuła M., Warszawska siedziba książęca w świetle najnowszych badań, „Z otchłani wieków”, r. 66, nr 1-4, 2011-2012.