Warszawa – zamek królewski

Historia

   W XIII wieku za rządów księcia mazowieckiego Bolesława II na skarpie wiślanej u ujścia rzeczki Kamionki powstał drewniano ziemny gród kasztelański. W czasach następcy Bolesława, księcia Trojdena, rozbudowano obwarowania miasta i grodu tak, iż Warszawa była już na tyle reprezentacyjnym miejscem, że mogła w 1339 roku przyjąć sędziów papieskich rozstrzygających spór polsko-krzyżacki. Po 1349 roku za panowania księcia Kazimierza I Warszawa stała się siedzibą książęcą, co przyspieszyło przemianę założenia w murowany, ceglany zamek. Władcy temu przypisuje się budowę Wieży Grodzkiej, zwanej również Wielką. Znaczna rozbudowa miała miejsce na początku XV wieku z inicjatywy księcia Janusza I, który wzniósł tzw. Dom Wielki, zapewne w związku z przeniesieniem swej siedziby z Czerska do Warszawy.
   W 1526 roku zmarł bezpotomnie ostatni lennik mazowiecki, książę Janusz III i dzielnica czersko-warszawska włączona została do Królestwa Polskiego. Przybyły po raz pierwszy do Warszawy król Zygmunt I przyjął przysięgę sejmu mazowieckiego i objął w posiadanie zamek. Stale rezydował w nim namiestnik królewski i starosta warszawski. W 1529 roku w Zamku po raz pierwszy obradował sejm walny. Po śmierci Zygmunta I w 1548 roku, do swych mazowieckich dóbr oprawnych przeniosła się z Wawelu królowa Bona.  Po jej wyjeździe do Włoch w 1556 roku, zaczął bywać w Warszawie i zwoływać tu sejmy król Zygmunt August.
   W 1569 roku podjęto renesansową rozbudowę zamku według projektu architekta Giovanniego Battisty Quadro. W niewielkim stopniu przeobraziła ona jego bryłę, a znacznie bardziej wnętrza. W 1596 roku gruntowną rozbudowę zarządził król Zygmunt III Waza. Dodano nowe, wczesnobarokowe skrzydła i ujednolicono wcześniejszą zabudowę. W efekcie powstała wielka rezydencja umożliwiająca funkcjonowanie królewskiego dworu. W pierwszej połowie XVII wieku zamek doczekał się nowożytnych obwarowań, które jednak nigdy nie zostały ukończone. Lata 1655-1657 będące okresem trzech okupacji Warszawy przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie, przyniosły zamkowi grabież i dewastację wnętrz.
   Dużą rozbudowę przeprowadził dopiero August III po pożarze w 1732 roku i Stanisław August Poniatowski w 1767. Do 1794 roku na zamku obradował sejm Rzeczypospolitej, w nim uchwalono Konstytucję 3 maja. Po trzecim rozbiorze Polski rezydencja utraciła funkcję siedziby królewskiej, pozostając siedzibą carskich namiestników. Po odrodzeniu państwa polskiego zamek wyremontowano i w 1927 roku stał się on siedzibą prezydenta Polski Ignacego Mościckiego. Na początku II wojny światowej budowla została zbombardowana i częściowo spalona. W 1944 roku po upadku powstania warszawskiego opustoszały zamek Niemcy wysadzili w powietrze. Dopiero w latach 70-tych po wnikliwych badaniach rozpoczęto rekonstrukcję w której znalazło się wiele uratowanych elementów historycznego wystroju.

Architektura

   Średniowieczny gród a następnie zamek usytuowano na nadrzecznej skarpie u ujścia rzeczki Kamionki, która tworzyła niewielki wąwóz. Pod koniec XIV wieku składał się on z obwarowań drewniano – ziemnych, stopniowo wymienianych na murowane, Wieży Grodzkiej (Wielkiej) na planie kwadratu o boku 12,4 metra oraz z Wieży Żuraw po stronie północnej.
   W latach 1407-1410 zbudowano nowy dom mieszkalny zwany Wielkim lub Dużym, który był ceglanym pałacem o wymiarach 14,5 x 47,5 metra, przylegającym na południu do Wieży Wielkiej. Był on wsparty w północno – wschodnim narożniku o potężną przyporę (być może dźwigającą wykusz), jednotraktowy i trzykondygnacyjny. Posiadał sklepione piwnice (sutereny), kryte stropem izby parteru i trzy sale reprezentacyjne na piętrze, oświetlone ostrołukowymi oknami umieszczonymi w elewacji wschodniej. Poza kondygnacją przyziemia, elewacja od strony dziedzińca była pozbawiona okien. Od strony dziedzińca znajdowały się płytkie ostrołukowe blendy z maswerkami, a komunikację zapewniały zewnętrzne, drewniane schody oraz mniejsze schodki ukryte w grubości muru wschodniego, prowadzące do komnat książęcych, zdobionych ostrołukowymi wnękami i polichromiami. Zgodnie ze średniowieczna praktyką pomieszczenia najniższej kondygnacji pełniły funkcję gospodarczą. Wyższe być może miały rolę urzędową, a najwyższe mieszkalne i reprezentacyjne.
   Do końca XV wieku w północnej części obszaru dworskiego powstał zespół budynków mieszkalnych zwany Dworem Mniejszym lub Ogródkiem (Curia Minor). Tradycyjnie zajmowały go matki, żony i siostry książąt mazowieckich, pełniące często funkcje regentek. Przez stojące przy murze wschodnim łaźnię i kuchnię książęcą łączył się on gankiem z Domem Wielkim. Wieża bramna Żuraw została w tym okresie połączona z miejskimi murami obronnymi.

Stan obecny

   Zamek książąt mazowieckich, a od XVI wieku zamek królewski w Warszawie to pomnik historii i kultury narodu polskiego, którego znaczenie może być porównywalne jedynie z krakowskim Wawelem. Wielokrotnie grabiony, palony i dewastowany, ostatecznie zniszczony, był zawsze odbudowywany i przywracany do świetności. Dziś mieści muzeum, które w starannie odrestaurowanych wnętrzach udostępnia wystawy stałe i ekspozycje czasowe, przygotowane we współpracy z najlepszymi muzeami europejskimi. Wszelkie dokładniejsze informacje o ofercie kulturalnej znaleźć można na oficjalnej stronie muzeum tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Lileyko J., Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 1980.