Warszawa – miejskie mury obronne

Historia

   Budowa ceglanych murów obronnych w Warszawie rozpoczęła się prawdopodobnie około 1280-1300 roku za panowania księcia mazowieckiego Konrada II. Stopniowo zaczęły one zastępować starsze obwarowania drewniano – ziemne. Najwcześniejsza wzmianka w dokumencie pisanym dotycząca murów pochodzi z 1326 roku. Wymieniono je także w 1339 roku podczas akceptacji przez legatów papieskich Warszawy na miejsce przeprowadzenia procesu polsko-krzyżackiego. Warszawa, według akt procesu, to “miejsce bezpieczne, jako otoczone murem”. Kolejne ważne akty źródłowe to przywileje wydane przez księcia Janusza I w 1379 i 1384 roku. Mowa w nich o zwolnieniu mieszczan z podatków w zamian za prace przy budowie określonych odcinków murów oraz o dodatkowych przywilejach umożliwiających ukończenie obwarowań po stratach finansowych spowodowanych pożarem miasta.
   Jako pierwsze murowane fragmenty obwałowań powstały Brama Nowomiejska i Brama Krakowska. Po 1379 zaczęto budowę muru od strony Wisły w północnej części miasta. Wydany w tamtym roku przywilej księcia Janusza I obligował mieszkańców do otoczenia Warszawy murem, w taki sposób, aby miasto było zamknięte w ich pierścieniu. Już w drugiej połowie XV wieku obwarowania wydawały się niewystarczające, przystąpiono więc do budowy drugiej linii murów od zamku do baszty Marszałkowskiej, przystosowanej do użycia broni palnej. W 1548 roku jako ostatni element murów, powstał przy Bramie Nowomiejskiej barbakan.
   Zarówno król Zygmunt I, jak i Zygmunt August wielokrotnie przeznaczali odpowiednie fundusze na utrzymanie, reperację i rozbudowę murów. Nie zezwalano również na zabudowę wewnętrznej ulicy podmurnej, tak iż właściciel działki na rogu rynku i ulicy Celnej chcąc w pierwszej połowie XVI wieku wznieść tylna część domu, musiał zbudować go na arkadzie przerzuconej ponad uliczką.
   Z powodu szybko rozwijającej się sztuki wojskowej, system obronny Starego Miasta stawał się coraz bardziej przestarzały. Potwierdziły to walki z okresu potopu szwedzkiego, kiedy mury bardzo ucierpiały. Po tym okresie zrezygnowano z ich napraw oraz rozpoczęto ich sukcesywną rozbiórkę. Część obwarowań wykorzystano jako ściany nowo stawianych budynków.
   W 1936 roku podjęto decyzję o rekonstrukcji zabytku. W tym celu rozebrano część budynków, których jedną ze ścian tworzył mur obronny lub stojących bezpośrednio przy nim. Prace przerwane okresem wojny wznowiono w latach pięćdziesiątych i kontynuowano niemal do końca XX wieku. Ostatnim etapem prac konserwatorskich było wydobycie spod bruku Placu Zamkowego murowanego mostu nad fosą prowadzącego do dawnej Bramy Krakowskiej.

Architektura

   Obwód murów obronnych wynosił około 1200 metrów długości i zamykał obszar o powierzchni około 8,5 ha. Mur posiadał około 8,5 metra wysokości (łącznie z krenelażem) i 1,2 m grubości. Szerokość górnego chodnika wynosiła 0,72 metra. Chodnik ten był zbyt wąski dla swobodnego przejścia i działań obronnych, dlatego poszerzono go drewnianym gankiem, jak wskazują zachowane w górnej części muru otwory do umocowania belek.
   W drugiej połowie XV wieku w południowym i zachodnim odcinku obwarowań dobudowano drugą, niższą linię murów. Różnica wysokości pomiędzy zwieńczeniem drugiej linii a strzelnicami w pierwszej linii wyniosła około 4 metry, a odległość między murami 9 do 14 metrów, co w pełni umożliwiało jednoczesne obronne działanie. Grubość zewnętrznego muru wynosiła ok. 1,70 metra, a głębokość fosy przed murem wynosiła 5 metrów w stosunku do poziomu terenu.
   Pierścień murów wzmocniony był 12 bądź 13 basztami, między innymi: Rycerską, Białą, Gnojną, Marszałkowską, Grodzką, Dworzańską, Prochową i Żuraw. Wszystkie posiadały kształt prostokątny, z wyjątkiem wielobocznej baszty Białej i cylindrycznej baszty Marszałkowskiej. Większość z nich była otwarta od strony wewnętrznej. Wznosiły się do wysokości około 14 metrów i w późniejszym okresie zwieńczone były zapewne stożkowatymi dachami. Baszty nie były równomiernie rozstawione na całym obwodzie. Od strony zachodniej umieszczano je w odległości około 50 metrów od siebie, natomiast od bezpieczniejszej strony wschodniej odległości były o wiele większe. Także zachodni mur zewnętrzny został zaopatrzony w półcylindryczne baszty o grubości murów 1,95 metra i średnicy wewnętrznej 3,62 metra. Baszty posiadały dwie kondygnacje: dolną na skarpie i górną sklepioną. Rozmieszczone były w odstępach około 36 metrów.
   Do miasta prowadziły dwie bramy: Krakowska (zwana także Mieszczańską), poprzedzona gotyckim mostem i  od drugiej połowy XV wieku przedbramiem oraz Nowomiejska (Łaziebna) wraz z XV-wiecznym przedbramiem, a następnie wybudowanym około połowy XVI wieku barbakanem. Przedbramie wysunięto w przedpole, przed linię murów zewnętrznych aż na 32 metry. Barbakan miał formę wysuniętej przed fosę półokrągło zakończonej dwukondygnacyjnej bastei przejazdowej. Na filarach mostowych po obu stronach jego przęseł wzniesione zostały półokrągłe baszty, przy czym jako przejście od prostokątnej formy filarów do półokrągłej formy baszt zastosowano specjalny rodzaj przesklepień noszących nazwę tromp. Barbakan zaopatrzono w duże strzelnice artyleryjskie w kondygnacji dolnej, w celu obrony fosy i w przyziemiu dla obstrzału przedpola. W górnej części znajdowały się strzelnice dostępne z wewnętrznej galerii dla broni palnej mniejszego kalibru np. hakownic. Barbakan osłonięty był poza tym flankującym ogniem z dział umieszczonych po obu stronach wjazdu do miasta w murze zewnętrznym poniżej poziomu chodnika. W XVI wieku dla wygody mieszkańców przebito w murach dodatkowe mniejsze furty: Gnojną oraz Białą w 1560 roku.
   Zewnętrzny pas fortyfikacji stanowiła fosa o głębokości około 4 metrów. Od strony wschodniej dodatkowym zabezpieczeniem była stroma skarpa nad Wisłą. Przed 1578 rokiem u wylotu mostu nad Wisłą, oddanego do użytku pięć lat wcześniej, wzniesiono prostokątną w planie wieżę bramną ze ściętymi do formy ośmioboku narożnikami. Posiadała ona trzy kondygnacje i ostrołukowy przejazd bramny, wzniesiona była jeszcze w tradycji budownictwa gotyckiego. Prawdopodobnie była to jedyna funkcjonująca na Mazowszu budowla obronna związana z przeprawą mostową. Oprócz obrony przyczółka jej zadaniem było pomieszczenie komory celnej i posterunku straży.

Stan obecny

   Obecnie zrekonstruowane mury obronne możemy oglądać na dość dużym, południowym i zachodnim odcinku. Do najbardziej wyróżniających się elementów należy baszta Rycerska oraz barbakan dawnej Bramy Nowomiejskiej. W wnętrzach barbakanu prezentowana jest stała wystawa przedstawiająca przemiany jego i całych murów miejskich na przestrzeni wieków. Ważnym zabytkiem jest także gotycki most poprzedzający niegdyś Bramę Krakowską.

pokaż barbakan na mapie

pokaż basztę Rycerską na mapie

pokaż most gotycki na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.

Mury obronne Starej Warszawy, Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, Warszawa 2008.
Zachwatowicz J., Mury i Barbakan Starej Warszawy [w:] Ochrona Zabytków, tom 6, nr 2-3,  Warszawa 1953.

Strona internetowa wikipedia.org, Mury obronne w Warszawie.