Tum – kolegiata NMP i św Aleksego

Historia

   Nie jest znana dokładna data rozpoczęcia budowy kolegiaty. Wzniesiono ją w miejscu istniejącego tu wcześniej opactwa benedyktynów, być może w 1149 roku z inicjatywy metropolity gnieźnieńskiego Janika. Konsekracja kościoła, być może jeszcze nieukończonego, odbyła się w 1161 roku. Wziął w niej udział następca arcybiskupa Jakuba, arcybiskup Janik, a także wszyscy polscy biskupi i książęta. Od tego czasu w kolegiacie tumskiej odbyło się 21 synodów prowincjonalnych, nazywanych synodami łęczyckimi. Pierwszy z nich zwołano w 1181, ostatni odbył się w 1547. Prócz funkcji religijnej, kolegiata mogła też pełnić funkcję refugialne dla okolicznej ludności. W 1241 roku oparła się najazdowi Tatarów, ale w 1293 Litwini pod wodzą Witenesa zdołali ją zdobyć. Część ludności powiedli ze sobą w niewolę, a pozostałych wycięli w pień lub wraz z kolegiatą spalili. Kilkanaście lat później, w 1306 Łęczycę najechali Krzyżacy, którzy wrócili tu raz jeszcze w 1331.
   Przez kilka dziesięcioleci kolegiata pozostawała zrujnowana. Podczas późniejszych prac nad jej odbudową zatarto częściowo jej dotychczasowy romański charakter. Między innymi po pożarze w 1473, przy okazji zakończonej w 1487 kolejnej odbudowy, pojawiły się zachowane do dziś gotyckie ostrołukowe arkady i filary międzynawowe z cegły oraz sklepienie krzyżowo-żebrowe w nawach bocznych. W 1569 roku natomiast wybudowano przed wejściem głównym renesansową kruchtę tynki z freskami we wnętrzu.
   W 1705 roku Łęczycę najechali Szwedzi, niszcząc przy tym także kolegiatę. W latach 1765-1785 kościół został przebudowany w stylu klasycystycznym. W 1818 car Aleksander I Romanow zarządził kasatę łęczyckiej kapituły i kolegiata straciła swoją rangę. Od tego momentu aż do 1915 pozostawała kościołem parafialnym. Podczas bitwy nad Bzurą w 1939 roku została częściowo zniszczona i spalona. W 1947 rozpoczęto jej powojenną odbudowę połączoną z przywróceniem kolegiacie romańskiego wyglądu.

Architektura

   Kolegiata zbudowana z granitu, piaskowca i kamienia polnego jest trójnawową, orientowaną bazyliką z apsydą i apsydiolą w prezbiterium, dwoma okrągłymi wieżami od strony wschodniej oraz potężną, dwukondygnacyjną apsydą od strony zachodniej, flankowaną dwiema wielkimi wieżami o podstawie kwadratu. Obydwie czworoboczne wieże zachodnie świątyni z typowymi dla budowli romańskich otworami w formie biforiów na niższej i triforiów na wyższej kondygnacji zwieńczone są czterospadowymi dachami. Dwie wieże od strony wschodniej przykrywają dachy stożkowe.
   Dobudowana w XVI wieku kruchta chroni XII-wieczny romański portal, prawdopodobnie wykonany w Moguncji. Należy on do wybitnych zespołów rzeźby romańskiej. W uskoki ościeży wstawione są kolumny z kapitelami o dekoracji zoomorficznej, a na powierzchni czołowej przystawiono kolumny antykizujące. W tympanonie przedstawiono tronującą Matkę Boską z Dzieciątkiem i anioły trzymające lilię i krzyż. Wyjątkowe znaczenie posiada także malowidło ścienne zdobiące konchę dolnej apsydy zachodniej przedstawiające Chrystusa w asyście tetramorfów.
   Wewnątrz apsyda zachodnia wraz z krótkim przęsłem  chórowym została przedzielona na dwie kondygnacje z których dolna była niska i przysadzista, a górna stanowiła emporę. Zawieszono ją na nieco wyższym poziomie niż empory boczne, z którymi miała bezpośrednie połączenie poprzez korytarz umieszczony w grubości muru. Komunikację pioną zapewniały kręcone schody znajdujące się w pogrubionych murach narożników wewnętrznych obu wież zachodnich. Wnętrza wież zachodnich, sklepionych w przyziemiu, łączyły się na piętrze z emporami bocznymi.
   Wnętrze przebudowano w gotyku, niszcząc biforia empory bocznej i zastępując je ceglanymi łukami ostrymi oraz dodając sklepienia krzyżowo – żebrowe w nawach bocznych. W nawie głównej pozostawiono płaski strop drewniany.

Stan obecny

   Kolegiata należy do najlepszych przykładów architektury romańskiej w Polsce, choć jej wnętrze przebudowane zostało w okresie gotyku a elewacje zewnętrzne odtwarzano w okresie powojennym. Do elementów pierwotnych należy prezbiterium z apsydą i częścią sklepienia mury zewnętrzne korpusu nawowego do wysokości empor, dolne partie filarów oraz część zachodnia z wieżami, apsydą i sklepieniami. Gotyckie są ceglane filary i ostrołukowe arkady.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.

Strona internetowa wikipedia.org, Kolegiata w Tumie.