Szydłów – zamek

Historia

   Zamek został wzniesiony w XIV wieku z fundacji  króla Kazimierza Wielkiego. Był przebudowywany w XV wieku, a następnie dwukrotnie w XVI, co związane było z pożarami, które miały tu miejsce w 1528 i 1541. W 1564 roku zamek był już jednak wzmiankowany jako odbudowany. W 1630 roku spłonął po zamieszkach związanych z buntem wojsk najemnych, które domagały się wypłaty zaległego żołdu. Następnie został zniszczony przez wojska szwedzkie i siedmiogrodzkie Jerzego Rakoczego w okresie potopu szwedzkiego. W 1723 starosta Józef Załuski odnowił zamek, lecz popadł on ponownie szybko w ruinę. Pod koniec XVIII wieku został opuszczony przez mieszkańców, co spowodowało jego destrukcję w XIX wieku. W tym okresie był wykorzystywany przez pewien okres jako stajnia. W 1927 ruiny zamku zabezpieczono, a w 1946 pod kierownictwem Jerzego Żukowskiego wyremontowano i częściowo zrekonstruowane.

Architektura

   Zamek szydłowski znajdował się w obrębie murów miejskich w północno-zachodniej części miasta. Jego kształt był zbliżony do prostokąta o wymiarach 60 X 110 metrów, którego zewnętrzne boki zachodni i północny tworzyły część wspólnej z miastem linii obwarowań. Od strony miasta, czyli na południu i wschodzie, zamek oddzielony był również murem, który nie miał jednak większego znaczenia obronnego. Jego grubość bowiem wynosi zaledwie 60—80 cm. Jedyny wjazd do zamku prowadził zapewne od strony rynku, gdzie we wschodnim murze zamkowym znajdowała się brama, nadbudowana następnie w XVII wieku. Dwa pozostałe boki zamku, północny i zachodni, chronione były obniżeniem doliny rzeczki Ciekącej, która tworzyła w pobliżu obwarowań skarpy o wysokościach dochodzących do około 10 metrów. Zamek był więc zabezpieczony warunkami naturalnymi terenu z jednej strony, oraz obwarowanym miastem z drugiej.
   W północno-zachodnim rogu wznosiły się dwie cylindryczne wieże o średnicy 10,6 i 10,7 metra, stanowiące unikatowe rozwiązanie na ziemiach polskich, ale też i w XIV-wiecznej monarchii czeskiej oraz węgierskiej. Model zdwojonych cylindrycznych wież występował jedynie, a i to nieczęsto, na terenie cesarstwa niemieckiego, a konkretnie w Hesji i Palatynacie-Nadrenii (np. zamki Ehrenburg, Greifenstein, Kasselburg). W części z tamtejszych dwuwieżowych założeń pomiędzy wieżami umieszczano wąski i wysoki budynek, a w części przejazdy bramne, co skłania do przypuszczeń, iż może także w Szydłowie w narożniku północno – zachodnim pomiędzy wieżami znajdowała się brama lub furta.
   Przy południowym boku zamku pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego lub już w czasach Ludwika Węgierskiego stanął murowany, główny dom zamkowy wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 12,8 x 34,8 metrów. Miał on dwie izby w przyziemiu i dwie kondygnacje z ryzalitem od południa, mieszczącym być może kaplicę. Budynek był ogrzewany przez piec typu hypocaustum. Dom północny o wymiarach 15,5 x 35,5 metrów był dwukondygnacyjny i mieścił trzy izby w przyziemu. Jego północna ściana wyznaczała także linię północnego muru obwodowego zamku.
   W XV wieku zamek uległ przebudowie, w wyniku której w miejsce dwóch wież stanęła pojedyncza prostokątna w planie wieża, powiększona potem o część opiętą przyporami, a linia murów obwodowych od strony zewnętrznej została przesunięta.

Stan obecny

   Do dzisiaj zachowały się ruiny pałacu królewskiego, a także tzw. Skarbczyk z XV/XVI wieku będący przebudowaną czworokątną basztą, która stanęła na miejscy wcześniejszych dwóch wież cylindrycznych oraz barokowy budynek bramny z pozostałościami murów oddzielających zamek od miasta. Od strony zachodniej dziedziniec zamku zamknięty jest murami obwodowymi, które stanowią fragment umocnień miejskich.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Andrzejewski A., Kajzer L., Zamek w Szydłowie w 10 lat po badaniach terenowych, “Czasopismo techniczne”, zeszyt 23, rok 108, Kraków 2011.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Olszacki T., Rezydencje królewskie prowincji małopolskiej w XIV wieku – możliwości interpretacji, “Czasopismo Techniczne”, zeszyt 23, 2011.
Późnośredniowieczne zamki na terenie dawnego województwa sandomierskiego, red. L.Kajzer, Kielce 2005.
Wróblewski S., Zamki i dwory obronne województwa sandomierskiego w średniowieczu, Nowy Sącz 2006.