Sztum – zamek krzyżacki

Historia

   Tereny na których wzniesiono później zamek zostały zdobyte przez Krzyżaków w 1236 roku. Po zajęciu miejscowego, pruskiego grodu, rycerze zakonni utworzyli tu jedynie drewnianą strażnicę, gdyż wówczas trwała już budowa murowanego zamku komturskiego w pobliskim Dzierzgoniu, a za bazę do dalszych podbojów służył Zantyr. Gdy w czwartej ćwierci XIII wieku w Malborku zaczęto wznosić zamek, w Sztumie istniał jedynie zakonny dwór, przy którym powstała niewielka osada. Po raz pierwszy wzmiankowany był on w źródłach w 1294 roku.
   Murowany zamek w Sztumie (Stuhm) zaczęto budować w drugiej ćwierci XIV wieku (około 1326 roku), za czasów wielkiego mistrza Wernera von Orseln. Od 1331 roku stanowił on siedzibę krzyżackiego wójta, podległego komturii malborskiej. Jego zadaniem była ponadto ochrona najdogodniejszej trasy z Niemiec i Pomorza z przeprawą przez Wisłę pod Zantyrem. W Sztumie krzyżowały się ważne trakty, w tym droga z stolicy państwa zakonnego, Malborka, omijająca bardzo trudny dla podróżnych teren Żuław i Puszczy Sztumskiej, a także ważna droga z Torunia. Dlatego zamek stał się jedną z najlepiej chronionych warowni w państwie krzyżackim, głównie ze względu na wyspowe położenie, a także zespolony z miastem system obronny.
   Na początku XV wieku nastąpiła rozbudowa zamku, gdyż Sztum zaczął także pełnić rolę okazjonalnej siedziby wielkich mistrzów, korzystających z warowni w czasie polowań. Na zamku często przyjmowano gości, a odpowiednia organizacja ich pobytu była jedną z form stosunków dyplomatycznych. Jednym z pierwszych ważnych gości była zaproszona w 1399 roku Anna, żona wielkiego księcia litewskiego Witolda, którego Krzyżacy chcieli pozyskać w celu rozbicia unii polsko – litewskiej. Na zamku księżna gościła dwukrotnie, a na jej cześć wydano przyjęcie, do urządzenia którego potrzeba było zakupić aż 1290 bochenków chleba. Około 1406 roku dla powiększenia splendoru w pobliżu warowni założono zwierzyniec, do którego książę Witold podarował wielkiemu mistrzowi tura z litewskiej puszczy. Z okresu tego pochodzą także wzmianki o założeniu w pobliżu winnic i ogrodu różanego.
   Czasy polowań i wystawnych uczt minęły po klęsce zakonu w bitwie pod Grunwaldem. Poległ tam wójt sztumski Henryk Potendorf, a zamek został zdobyty drogą przekupstwa i splądrowany przez wojska polskie idące na Malbork. Władysław Jagiełło powierzył Sztum w zarząd rycerzowi  Andrzejowi Brochockiemu herbu Osoria oraz doborowemu i dobrze zaopatrzonemu garnizonowi. Pomimo tego, po odstąpieniu od oblężenia Malborka i wycofaniu głównych sił polsko – litewskich z Prus, zamek uległ wojskom zakonnym pod wodzą Henryka von Plauena. Stało się to na skutek rozpoczętego około początku października oblężenia, w wyniku którego spaleniu uległa przybramna wieża główna i brama wjazdowa, a także dach skrzydła południowego i kaplicy zamkowej.
   W drugiej połowie XV wieku mieszczanie sztumscy przystąpili do Związku Pruskiego, lecz po wybuchu wojny trzynastoletniej w lutym 1454 roku, załoga krzyżacka pod wodzą wójta  Mikołaja von Mlwicza, wojta Rogoźna Eglofa von Rosenberga  i prokuratora z Nidzicy Ulrika von Kinsberga dość długo broniła się na zamku, bo aż do 8 sierpnia. Przyczyną kapitulacji był głód i choroby, gdyż z samego wycieńczenia zmarło podobno 50 obrońców. Wyczerpany garnizon liczący 70 konnych i 20 pieszych udał się do Malborka, a zwycięzcy obsadzili warownię swą własną załogą pod dowództwem Jana Bażyńskiego, przywódcy Związku Pruskiego. Po klęsce wojsk polskich pod Chojnicami 18 listopada tego samego roku, Krzyżacy odbili zamek i byli w jego posiadaniu aż do 1466 roku. Dopiero na mocy drugiego pokoju toruńskiego  Sztum znalazł się na ziemiach przyznanych Polsce, a na zamku zaczęli rezydować polscy starostowie.
   W XVI wieku Sztum stracił na znaczeniu i podupadł, nie pomogło nawet rozszerzenie przywileju lokacyjnego w 1553 roku przez króla Zygmunta I. W XVII wieku zamek został zniszczony w czasie wojen szwedzkich, a rozbiórki nadwątlonych murów rozpoczęły się w XVIII stuleciu. W XIX wieku w zabudowaniach zamkowych umieszczono sąd, biura i więzienie. W latach 1966-1971 podjęto prace renowacyjne, dokończone dopiero w latach 90-tych, kiedy wyremontowano główny, południowy budynek zamkowy.

Architektura

   Zamek ulokowano we wschodniej części przesmyku, na środkowej, najwyższej z trzech wysp usytuowanych pomiędzy dwoma jeziorami. Po jego zachodniej stronie znajdowało się podzamcze, z którego rozwinęła się osada, a następnie miasto. Po wschodniej stronie mieściła się natomiast mniejsza wyspa, przekształcona później w przyczółek mostowy. Całość zajmowała łącznie około 300 x 800 metrów i różniła się od typowych obronnych założeń krzyżackich. Zamek zbudowano na nieregularnym, zbliżonym do trapezu planie, uwarunkowanym kształtem do przesmyku. Jeszcze przed przystąpieniem do właściwych prac budowlanych teren zamku podwyższono nasypem gliny oraz uregulowano poziom wody w sztumskich jeziorach, begrując wkomponowany w ciąg dolin naturalny spływ wody, w postaci bezimiennego potoku wypływającego z bagien Puszczy Sztumskiej. Za kontrolę wody odpowiedzialna była śluza, wzmiankowana po raz pierwszy w 1416 roku, która w razie potrzeby zmniejszała lub zwiększała jej poziom w fosach oraz w otaczających Sztum jeziorach: Barlewickiem i Zajezierskim (Sztumskim).
   Wszystkie trzy człony (zamek, miasto i wschodnie podzamcze – przyczółek mostowy) były w średniowieczu ufortyfikowane i rozdzielone fosami. Miasto otoczono murem z trzech stron, a z czwartej, wschodniej, czyli od strony zamku zabezpieczono jedynie fosą i jej murem oporowym. W ciągu obwarowań umieszczono około 10 baszt, głównie czworobocznych, wysuniętych przed lico muru, początkowo zapewne otwartych od strony miasta. Jedynie dwie narożne baszty miały formę pełną, zamkniętą. Jedna z baszt flankowała usytuowaną w zachodniej kurtynie Bramę Malborską (umieszczoną w mniejszym budynku bramnym), natomiast formę baszty z ostrołukowym przejazdem miała Brama Kwidzyńska, umieszczona w północno – wschodnim narożniku miasta. Prowadziła ona na trakt, który północnym skrajem środkowej wyspy omijał zamek wiodąc wprost do wschodniego podzamcza. To ostatnie prawdopodobnie chronione było jedynie ziemnymi wałami w długości których ustawiono dwie wieże bramne kontrolujące przejazd po stronie północno – wschodniej (Brama Prabucka) i południowo – zachodniej. Najprawdopodobniej każdą z nich poprzedzał zwodzony most.

   Zabudowa zamku została rozlokowana wzdłuż murów obronnych okalających rozległy dziedziniec. Ich dolne partie wykonano z kamienia eratycznego, a wyższe z cegły. Od południowego – zachodu znajdowała się wysoka, czworoboczna, siedmiokondygnacyjna wieża flankująca bramę wjazdową. Jej wymiary w planie wynosiły 9×9 metrów. Wewnątrz oprócz stanowisk obronnych mieściła zapewne komnaty mieszkalne (wiadomo, iż w 1402 roku naprawiano w niej komin, musiał wiec funkcjonować kominek lub piec), umieszczano w niej także magazyny uzbrojenia i żywności. Była to jedna z trzech wież wzmacniających obwód obronny. Oprócz przybramnej, istniała także sześcioboczna wieża północno – zachodnia oraz czworoboczna wieża od strony północno – wschodniej (Wieża Albrechta), flankująca pobliską boczną furtę (na jej usytuowanie wskazują dziś masywne kamienne kroksztyny). Sześcioboczna wieża nazywana była Więzienną, z racji umieszczonej w niej celi na najniższej kondygnacji (doświetlanej jedynie pojedynczym otworem wentylacyjnym). W okresie nowożytnym, a być może i wcześniej wieża była połączona drewnianą kładką z Bramą Kwidzyńską. Wjazd do zamku został umieszczony w budynku bramnym w południowo – zachodniej części murów. Poprzedzał go most na fosie oddzielającej zamek od miasta. Od południa i południowego – wschodu zamek otaczał parcham, a na całym obwodzie wspomniana już wypełniona wodą fosa, która została obustronnie obmurowana.
   Zabudowa wewnętrzna umieszczona była przy wewnętrznych ścianach murów obronnych. Przy krótkiej kurtynie południowej znajdował się główny dom na planie prostokąta o wymiarach 11×52 metry. Był on podpiwniczony i prawdopodobnie trójkondygnacyjny. Znajdował się w nim refektarz, komnaty wójta i pokoje gościnne, prawdopodobnie wzorem innych krzyżackich budowli ulokowane na piętrze. Ich dokładny układ jest nieznany, wiadomo jedynie, iż największa komnata mieszkalna oświetlana była dwoma oknami i przylegała do niej latryna, zapewne umieszczona w murze południowym. Z późniejszych przekazów wynika, iż ogrzewanie zapewniały kominki i piece kaflowe. Przyziemie mogło mieścić izby gospodarcze: kuchnię, spiżarnie, pralnię, być może łaźnię. Do czasu budowy skrzydła wschodniego na początku XV wieku zapewne mieściła się tam także piekarnia ze składem mąki i soli oraz browar. Gospodarcze funkcje pełniła także najwyższa kondygnacja przeznaczona na spichlerz, suszarnię mięsa i skład sprzętu rolniczego. Jak w innych domach zakonnych obiegał ją ganek obronny umieszczony w koronie muru pod dachem. Piwnice znajdowały się jedynie pod częścią zachodnią i zwieńczone były sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na wielobocznych, ceglanych filarach. Od strony dziedzińca do budynku dostawiono murowany, dwukondygnacyjny krużganek.

   Przy murze wschodnim leżało skrzydło mieszczące kaplicę św. Wawrzyńca. Świątynia była piętrowa i być może przedłużona w stronę międzymurza wschodniego, wychodząc poza obwód głównych murów. Ta wysunięta część mogła także pełnić funkcję obronną. Skrzydło wschodnie przedłużono na początku XV wieku w kierunku północnym do wymiarów około 55×10 metrów. Umieszczono tam w jednym ciągu na poziomie przyziemia porozdzielane murowanymi ścianami: piekarnię, browar ze słodownią i dużą kuchnię, natomiast piętro zajmowane było przez spichlerz zbożowy. Sądząc z nowożytnych opisów do budynku prowadził szereg osobnych wejść od strony dziedzińca, pomieszczenia mogły być też ze sobą wewnętrznie skomunikowane. Budynek przykrywał dach dwuspadowy, zakończony od północy szczytem
   Przy murze od strony północnej ulokowano kolejne budynki gospodarcze, między innymi spichlerz. Studnia mieściła się we wschodniej części dziedzińca. Ocembrowana kamiennymi blokami, głęboka na 30 metrów, podobno dostarczała wodę uważaną przez długi czas za najlepszą w Sztumie. Sam dziedziniec był wyjątkowo obszerną, płaską przestrzenią otoczoną murami i zwartą zabudową. Spełniał wymogi dziedzińca turniejowego, a także miejsca biesiad, gdzie ucztowano przy podróżnych stołach rozstawionych pod namiotami lub na wolnym powietrzu.
   Rozbudowa z początku XV wieku zaowocowała wzniesieniem również budynku mieszkalnego po stronie zachodniej (około 1415-1420), zwanego letnim domem wielkich mistrzów. Zajął on przestrzeń przy murze obwodowym pomiędzy Wieżą Więzienną a bramą. Otrzymał wymiary około 25×10 metrów, trzy kondygnacje i zwieńczenie w postaci dwuspadowego dachu ceramicznego.
   Poza murami zamku, na podzamczach, a później także na terenie miasta funkcjonowały gospodarstwa rybackie, folwark, karczma, ławy handlowe, ogród, pasieka, winnica, zwierzyniec oraz warsztaty produkcyjne (cegielnia, warsztat garncarski, piece do wytapiania wapna). W dalszej odległości w granicach komturii znajdowały się młyny wodne i wiatrak.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych najlepiej zachowało się skrzydło południowe ze sklepionymi piwnicami oraz obwód murów obronnych wraz ze znacznie obniżoną wieżą przybramną i północno – zachodnią wieżą narożną. Przy zamku działa Bractwo Rycerzy Ziemi Sztumskiej, organizowane są turnieje rycerskie i pokazy walk. Zamek otwarty jest od poniedziałku do piątku w godz. 9.00-16.00 oraz w soboty w godz. 9.30-12.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Haftka M., Zamki krzyżackie. Dzierźgoń-Przezmark-Sztum, Gdańsk 2010.

Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.