Sztum – zamek krzyżacki

Historia

   Tereny na których wzniesiono później zamek zostały zdobyte przez Krzyżaków w 1236 roku. Po zajęciu miejscowego, pruskiego grodu, rycerze zakonni utworzyli tu jedynie drewnianą strażnicę, gdyż wówczas trwała już budowa murowanego zamku komturskiego w pobliskim Dzierzgoniu, a za bazę do dalszych podbojów służył Zantyr. Gdy w czwartej ćwierci XIII wieku w Malborku zaczęto wznosić zamek, w Sztumie istniał jedynie zakonny dwór, przy którym powstała niewielka osada. Po raz pierwszy wzmiankowany był on w źródłach w 1294 roku.
     Murowany zamek w Sztumie (Stuhm) zaczęto budować w drugiej ćwierci XIV wieku (około 1326 roku), za czasów wielkiego mistrza Wernera von Orseln. Od 1331 roku stanowił on siedzibę krzyżackiego wójta, podległego komturii malborskiej. Jego zadaniem była ponadto ochrona drogi z Kwidzyna do stolicy państwa zakonnego. Na początku XV wieku nastąpiła jego rozbudowa, gdyż zamek zaczął także pełnić rolę okazjonalnej siedziby wielkich mistrzów, korzystających z warowni w czasie polowań. Około 1406 roku w pobliżu warowni założono zwierzyniec, do którego książę Witold podarował wielkiemu mistrzowi tura z litewskiej puszczy. Z okresu tego pochodzą także wzmianki o założeniu w pobliżu winnic i ogrodu różanego.
    Czasy polowań i wystawnych uczt minęły po klęsce zakonu w bitwie pod Grunwaldem. Poległ tam wójt sztumski Henryk Potendorf, a zamek został splądrowany przez wojska polsko – litewskie idące na Malbork. Po odstąpieniu od jego oblężenia, król Jagiełło pozostawił w Sztumie polski garnizon, który uległ jednak wojskom zakonnym pod wodzą Henryka von Plauena. W drugiej połowie XV wieku mieszczanie sztumscy przystąpili do Związku Pruskiego, lecz po wybuchu wojny trzynastoletniej w lutym 1454 roku, załoga krzyżacka dość długo broniła się na zamku, bo aż do 8 sierpnia. Zwycięzcy obsadzili warownię swą własną załogą pod dowództwem Jana Bażyńskiego, przywódcy Związku Pruskiego. Po klęsce wojsk polskich pod Chojnicami 18 listopada tego samego roku, Krzyżacy odbili zamek i byli w jego posiadaniu aż do 1466 roku. Dopiero na mocy drugiego pokoju toruńskiego  Sztum znalazł się na ziemiach przyznanych Polsce, a na zamku zaczęli rezydować polscy starostowie.
    W XVI wieku Sztum stracił na znaczeniu i podupadł, nie pomogło nawet rozszerzenie przywileju lokacyjnego w 1553 roku przez króla Zygmunta I. W XVII wieku zamek został zniszczony w czasie wojen szwedzkich, a rozbiórki nadwątlonych murów rozpoczęły się w XVIII stuleciu. W XIX wieku w zabudowaniach zamkowych umieszczono sąd, biura i więzienie. W latach 1966-1971 podjęto prace renowacyjne, dokończone dopiero w latach 90-tych, kiedy wyremontowano główny, południowy budynek zamkowy.

Architektura

    Zamek ulokowano we wschodniej części przesmyku, pomiędzy dwoma jeziorami. Od strony zachodniej znajdowało się podzamcze, z którego rozwinęła się osada, a następnie miasto. Zamek różnił się od typowych obronnych założeń krzyżackich. Zbudowano go na nieregularnym, zbliżonym do trapezu planie, uwarunkowanym kształtem do przesmyku.
   Zabudowa została rozlokowana wzdłuż murów obronnych okalających rozległy dziedziniec. Ich dolne partie wykonano z kamienia eratycznego, a wyższe z cegły. Od południowego – zachodu znajdowała się wysoka, czworoboczna, siedmiokondygnacyjna wieża flankująca bramę wjazdową. Była to jedna z trzech wież wzmacniających obwód obronny. Oprócz przybramnej, istniała także sześcioboczna wieża północno – zachodnia oraz czworokątna wieża od strony północno – wschodniej. Sześcioboczna nazywana była więzienną, z racji umieszczonej w niej celi na najniższej kondygnacji. Wjazd do zamku został umieszczony w budynku bramnym w południowo – zachodniej części murów. Poprzedzał ją most na fosie oddzielającej zamek od miasta. Od południa i zachodu zamek otaczał parcham, dodatkową obronę zapewniała fosa od strony przedzamcza i miasta, a od strony północno – wschodniej, przekopując dwa kanały wydzielono przyczółek obronny.
    Zabudowa wewnętrzna umieszczona była przy wewnętrznych ścianach murów obronnych. Przy krótkiej kurtynie południowej znajdował się główny dom na planie prostokąta o wymiarach 11×52 metry. Znajdował się w nim refektarz, komnaty wójta i pokoje gościnne. Budynek był podpiwniczony i prawdopodobnie trójkondygnacyjny. Piwnice znajdowały się jedynie pod częścią zachodnią i zwieńczone były sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na wielobocznych, ceglanych filarach. Od strony dziedzińca do budynku dostawiono murowany, dwukondygnacyjny krużganek. Przy murze wschodnim leżało skrzydło mieszczące kaplicę. Przedłużono je w XV wieku. Słabo rozpoznane jest skrzydło umieszczone przy murze zachodnim. Przy murze od strony północnej ulokowano budynki gospodarcze, między innymi spichlerz. Studnia mieściła się we wschodniej części dziedzińca, podobno jej woda uważana była przez długi czas za najlepszą w mieście.
     Rozbudowa z początku XV wieku zaowocowała wzniesieniem budynku mieszkalnego po stronie zachodniej, powiększono wówczas także skrzydło wschodnie, wybudowano nowe budynki gospodarcze takie jak spichlerz i stajnie.

Stan obecny

    Do czasów współczesnych najlepiej zachowało się skrzydło południowe ze sklepionymi piwnicami oraz obwód murów obronnych wraz ze znacznie obniżoną wieżą przybramną i północno – zachodnią wieżą narożną. Przy zamku działa Bractwo Rycerzy Ziemi Sztumskiej, organizowane są turnieje rycerskie i pokazy walk. Zamek otwarty jest od poniedziałku do piątku w godz. 9.00-16.00 oraz w soboty w godz. 9.30-12.00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.