Szczecin – zamek książąt pomorskich

Historia

    Przed 1124 rokiem na wzgórzu zamkowym znajdował się gród słowiański z usytuowanym na podgrodziu drewnianym dworem księcia Warcisława I. Po przeniesieniu w XIII wieku stolicy księstwa do Szczecina gród kasztelański został zlikwidowany. Ulegając presji uprzywilejowanego mieszczaństwa zgodę na jego zniszczenie wydał w 1249 roku książę Barnim I. Przekazał on teren grodu miastu, a sobie zatrzymał dwór na wzgórzu Trzygława i zobowiązał się w imieniu swoim oraz swoich wasali nie wznosić żadnej nowej siedziby w promieniu 3 mil od miasta. Szczecinianie włączyli zespół grodowy w granice wytyczanego w tym czasie miasta, co miało uniemożliwić w przyszłości władcom wzniesienie niezależnej od miasta warowni. W 1263 roku książę odebrał jednak ten teren i przekazał pod zabudowę kolegiaty mariackiej.
   W 1345 roku książę Barnim III rozpoczął przebudowę drewnianego dworu na murowane założenie, spotykając się z protestami mieszczan, którzy obawiali się utraty samodzielności miasta. W wyniku zawartej ugody rada miejska wybudowała dla księcia nowy dom, usytuowany równolegle do murów miejskich. W tym też czasie powstała, zlokalizowana na zachód od dworu, kaplica św. Ottona (ukończona w 1347 roku). Książę ustalił skład jej kapituły złożonej aż z 12 kanoników, choć była ona tylko filią kolegiaty mariackiej. W połowie XIV wieku zamek został powiększony o tzw. dom wielki.
   W 1428 roku w mieście wybuchł bunt wywołany przez biedotę i rzemieślników. W związku z groźbą napadu na zamek, gdzie schronił się patrycjat i rada miejska, książę Kazimierz V uciekł ze Szczecina. Później w zamian za stłumienie buntu otrzymał od Rady Miejskiej znaczną sumę na rozbudowę i umocnienie murowanego dworu. Powiększono wówczas utrzymane w stylu późnogotyckim skrzydło południowe, choć cztery lata później umierający książę rozkazał rozebrać część umocnień.
    Po pożarze w 1551 roku prace nad rozbudową zamku kontynuował książę Barnim XI.  W latach 1573−1582 książę Jan Fryderyk dokonał generalnej przebudowy późnogotyckiej siedziby w renesansową rezydencję. Zburzono dom książęcy z XIV wieku i kaplicę św. Ottona, a na ich miejscu powstały nowe skrzydła pałacu. W północno-zachodnim narożniku usytuowano masywną Wieżę Dzwonów. Na początku XVII wieku za panowania Filipa II i Franciszka I dobudowano dwupiętrowe piąte skrzydło, tworząc w ten sposób drugi, mały dziedziniec.
    Po wymarciu dynastii Gryfitów, od 1637 roku zamek był siedzibą namiestnika szwedzkiego, a od 1720 roku garnizonu pruskiego. W 1752 roku Fryderyk II Wielki założył w skrzydle muzealnym mennicę. Podczas panowania pruskiego zamek wielokrotnie przebudowywano, dostosowując do mieszczącego się tam garnizonu. Największej dewastacji zamku dokonał garnizon pruski w XIX wieku, kiedy to zburzono sklepienia w skrzydle wschodnim, całkowicie przebudowano skrzydło południowe, wyburzono krużganki, zaś wewnątrz zamku wymurowano klatki schodowe i korytarze. Po opuszczeniu przez garnizon w 1902 roku, zamek popadał stopniowo w dewastację. Roboty renowacyjne mające przywrócić zamkowi wygląd dawnej rezydencji podjęto w 1925 roku, jednak zaprzestano ich rok później. Mimo wielu planów, władze niemieckie do wybuchu II wojny światowej nie podjęły się kompleksowej renowacji zamku. W 1944 roku zamek został poważnie zniszczony podczas nalotów alianckiego lotnictwa. W latach 1958−1980 został odbudowany.

Architektura

    Zniszczony przez mieszczan i nieukończony dom zamkowy księcia Barnima III prawdopodobnie usytuowany był w bliskości murów miejskich. Miał mieć wymiary 10,8 x 25,8 metrów i zapewne dwie kondygnacje. Budynek wzniesiony dla księcia przez radę miejską (“stenhus”) w połowie XIV wieku, położony był równolegle do murów miejskich oraz zbudowany z kamienia i przy użyciu cegły (którą użyto w ościeżach, ścianach działowych i piwnicach). Był on podpiwniczony, sklepiony oraz podzielony na trzy pomieszczenia o nierównej powierzchni. W piwnicy wynosiły one licząc od zachodu 4,5 x 8,4 metra, 8,8 x 8,4 metra, 7,8 x 8,4 metra. Grubość murów zewnętrznych wynosiła 1,5 metra, a ścian działowych 1 metr. Pomieszczenia piwniczne połączone były ze sobą przejściami, a zejście do piwnicy znajdowało się w części wschodniej. Pierwotnie sklepienia piwnic były kolebkowe; po zniszczeniach na początku XVI wieku zastąpiono je krzyżowymi.
   Kaplica św. Ottona miała plan prostokąta (15 x 37 metrów) z prezbiterium zamkniętym pięciobocznie. Przy murach o grubości 1,5 metra, wzniesionych z kamieni narzutowych co najmniej do wysokości 1 metra, miała wnętrze o szerokości 11,5 metra. Jej zewnętrzne elewacje wzmocniono przyporami. Kaplicę otoczono osobnym od zamku murem obronno – cmentarnym, odległym od korpusu świątyni o  5 metrów i powtarzającym jej obrys. Zapewne było to rozwiązanie kompromisowe pomiędzy mieszczanami a księciem, gdyby bowiem kaplicę włączono w obręb muru “stenhusu”, szczecinianie straciliby dostęp do murów miejskich na długości aż 120 metrów.
   Południowy budynek mieszkalny, tzw. dom wielki posiadał wymiary 15,5 x 52,6 metrów. Skrzydło mieszkalne wzmocniono Wieżą Więzienną dostawioną do zachodniego krańca południowej elewacji. Całość otoczono murem obronnym o wysokości 5 metrów z bramą i furtą od zachodu, w wyniku czego zamek otrzymał plan trapezu o bokach: 60 metrów na północy, 55 metrów na południu, 86 metrów na zachodzie i 106 metrów na wschodzie. Kaplica jak już wspomniano znalazła się poza terenem zamku.
   Około 1400 roku do północno – wschodniego narożnika zamku, między murem miejskim a cmentarzem, dostawiono pięcioboczną budowlę o 7-metrowej rozpiętości wnętrza. W kondygnacji podziemnej kryta ona była dwuprzęsłowym sklepieniem krzyżowym. W grubości muru poprowadzono schody z piwnicy do przyziemia. Brak połączenia piwnicy z cmentarzem oraz silne wysunięcie poza jego teren wskazują, iż mogła to być wieża obronna.
   W 1490 roku książę Bogusław X rozbudował dom duży. Z pierwotnej budowli adoptowano narożnik północno – zachodni, powiązany z zachodnim murem obronnym oraz piwnice, które przykryto sklepieniami krzyżowymi wspartymi na gurtach i siedmiu filarach. Nowy dom wzniesiono ze znacznie większej cegły. W przyziemiu utworzono jednoprzestrzenną, wielką salę zwieńczoną sklepieniem krzyżowo – żebrowym lub gwiaździstym, także wspartym na filarach. Okna umieszczono w szerokich wnękach, a ostrołukowy portal wejściowy pośrodku elewacji od strony dziedzińca. Po 1503 roku skrzydło południowe nadbudowano o trzecią kondygnację i zaopatrzono w późnogotyckie dekoracje maswerkowe na dachu, Wieży Więziennej i na dobudowanej od strony dziedzińca Wieży Zegarowej.
   Po pożarze z 1551 roku dużą salę skrzydła południowego podzielono na komnatę pięciokolumnową krytą wspaniałym stropem belkowym i dwa mniejsze pomieszczenia z nowymi sklepieniami sieciowymi i gwiaździstymi.  Na miejscu średniowiecznych budynków gospodarczych opartych o mur obronny zamku wzniesiono skrzydło wschodnie o wystroju podobnym do późnogotyckiego skrzydła południowego.

Stan obecny

   Odbudowanemu po wojnie zamkowi przywrócono XVI-wieczny renesansowy wygląd. Niestety nie zachowało się wiele reliktów wyposażenia oryginalnego. Przetrwały gotyckie sklepienia w piwnicy, dwóch salach parterowych skrzydła południowego i freski w wieży zegarowej. Pod skrzydłem północnym znajdują się też resztki gotyckiego kościoła św. Ottona.
  W zamku działają instytucje kulturalne obejmujące salę koncertową i sale wystawowe. Organizowane są koncerty, wystawy artystyczne i historyczne, spotkania literackie i naukowe, a na dziedzińcu imprezy kulturalne oraz koncerty. Informacje dotyczące zwiedzania znaleźć można na oficjalnej stronie internetowej tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Radacki Z., Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego, Warszawa 1976.