Historia
Szczeciński kościół pod wezwaniem św. Piotra po raz pierwszy odnotowany został w źródłach pisanych w 1237 roku („ecclesiam Sancti Petri, que sita est extra municionem”). Budowla ta miała zostać założona na miejscu drewnianej świątyni ufundowanej podczas misji chrystianizacyjnej Ottona z Bambergu w 1124 roku, służącej ludności z podgrodowych, rybackich osad na północ od Szczecina (Dolny Wik). Pierwotny drewniany kościół mógł zostać zniszczony w 1189 roku, w trakcie oblężenia Szczecina przez Duńczyków, gdyż podobny los spotkał leżącą w mniej eksponowanym miejscu podgrodową kaplicę św. Jakuba. Do odbudowy, czy też wzniesienia nowego kościoła pod tym samym wezwaniem św. Piotra, doszło zapewne najwcześniej po kilku lub kilkunastu latach, być może dopiero po opuszczeniu Pomorza Zachodniego przez Duńczyków i przerwaniu stagnacji gospodarczo – politycznej przez księcia Barnima I w 1223 roku. We wspomnianym 1237 roku książę rozstrzygnął spór między gminą słowiańską i niemiecką, określając zasięg parafii św. Jakuba i św. Piotra. Kościół musiał więc być już wówczas w pełni funkcjonalny.
W 1238 roku książę Barnim I przekazał patronat nad kościołem św. Piotra klasztorowi w Bambergu, rzekomo w dowód pamięci biskupa Ottona. Już jednak w 1243 roku na polecenie księcia patronat objęły nowo przybyłe do Szczecina cysterki. Również one nie czerpały długo dochodów z kościoła św. Piotra, bowiem w 1261 roku książę przydzielił go do kapituły z dwunastoma kanonikami, założonej wówczas za zgodą biskupa kamieńskiego Hermana von Gleichen. W ciągu dwóch lat mieszczanie zdołali jednak przenieść kapitułę w obręb fortyfikacji miejskich do kaplicy Panny Marii, przy której powstała później kolegiata Mariacka. Kościół św. Piotra pozostał świątynią parafialną, obejmującą plac przy porcie, Dolny Wik, przedmieście Panieńskie, część miasta i wsie Grabowo, Niebuszewo, Żelechowo, Niemierzyn. W 1277 roku popadł w spór z kolegiatą, zakończony jej pełnym uniezależnieniem i przyznaniem praw parafialnych do północnej części miasta. W efekcie stał się kościołem podmiejskim, podległym kolegiacie Mariackiej.
XIII-wieczny kościół św. Piotra, być może jeszcze drewniany, gruntownie przebudowano na początku drugiej ćwierci XV wieku. Dzieła tego dokonała strzecha budowlana pracująca pod wpływem architektury gotyckiej Heinricha Brunsberga, mistrza murarskiego i architekta działającego na terenie Marchii Brandenburskiej, między innymi przy kościele św. Jakuba w Szczecinie. Około 1460 roku kościół przedłużono o jedno szerokie przęsło zachodnie, nadbudowane pośrodku wieżą. Ponieważ jednak miała ona problemy ze statyką, już w 1546 roku zdjęto z niej i sprzedano dzwony, a następnie w 1556 roku rozebrano, co wymusiło także ponowne przekształcenie fasady kościoła. Nieco wcześniej, w 1534 roku, podobnie jak większość innych budowli sakralnych na Pomorzu Zachodnim, kościół św. Piotra i Pawła został przejęty przez gminę protestancką.
W okresie wojen szwedzkich z pierwszej połowy XVII wieku, kościół otoczyły nowożytne fortyfikacje bastionowe. Narażona na ostrzał artyleryjski budowla została uszkodzona w 1677 roku, lecz dzięki szybkiej interwencji mieszczan zdołano ugasić pożar w więźbie dachowej i tymczasowo ocalić sklepienie. Niestety niedługo później deszcz i silny wiatr obaliły nadwyrężony szczyt zachodni, który runął na sklepienie i filary międzynawowe. Odbudowę prowadzono w latach 1679-1683, przy czym w jej trakcie zlikwidowano podziały międzynawowe, przekształcając kościół w salowy, nie odbudowano też sklepień, a zewnętrzne elewacje uproszczono. W 1702 Hans Kamerling wykonał pozorne sklepienie, czyli drewniany strop ukształtowany na wzór sklepienia murowanego, w 1707 roku rozebrano piętro nad kaplicą północną, a w 1731 roku dostawiono aneks przy zakrystii. W latach 1817-1818 podczas remontu usunięto większość barokowych elementów, zastąpionych wyposażeniem neogotyckim, natomiast w 1901 roku dokonano regotyzacji zachodniej fasady i portalu południowego. Prace konserwatorskie połączone z badaniami architektonicznymi prowadzono w latach 1960-1961.
Architektura
Kościół z drugiej ćwierci XV wieku zbudowano z cegły w wątku gotyckim, na kamiennym fundamencie i cokole, na północ od lokacyjnego miasta. Budynek znajdował się poza obrębem miejskich murów obronnych, w pobliżu zamku książęcego, na terenie ogrodzonego cmentarza, w obręb którego główne wejście wiodło od strony bramy Panieńskiej, a przeciwległa furta zwrócona była ku ścieżce do bramy Młyńskiej. Kościół otrzymał formę budowli halowej, pierwotnie trójnawowej i pięcioprzęsłowej o wymiarach 30 x 15,5 metra, zamkniętej od wschodu pięciobocznie, bez wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium. Wysokość murów sięgała 9 metrów. Od północy korpusu, bliżej części wschodniej, umieszczono pomieszczenia zakrystii i kaplicy z emporą na piętrze. W trzeciej ćwierci XV wieku kościół przedłużono o jedno przęsło w stronę zachodnią, do całkowitej długości budynku wynoszącej 37,3 metry. Wyróżniało się ono dwukrotnie większą szerokością od pozostałych przęseł, ale było identyczne stylowo. Zwieńczone zostało czworoboczną wieżą, ze spiralną klatką schodową w północno – zachodnim narożniku.
Wszystkie elewacje kościoła zrytmizowano dwudzielnymi, utworzonymi z profilowanych cegieł lizenami, poprowadzonymi od cokołu do gzymsu pod okapem dachu. Lizeny ujęte zostały trójwałkową kształtką oraz ozdobione naprzemiennie czarną, glazurowaną i czerwoną cegłą. W połowie wysokości poprzerywano je parami tynkowanych nisz, zwieńczonych wimpergami oraz osadzonych na ceramicznych wspornikach ukształtowanych na podobieństwo głów średniowiecznych mieszkańców Szczecina o różnej płci i wieku. Prawdopodobnie niegdyś konsole te stanowiły podstawy dla eksponowanych na nich rzeźb. Pomiędzy lizenami niemal całą szerokość przęseł wypełniono wielkimi, ostrołukowymi oknami, osadzonymi na wysokich ławach parapetowych, stanowiących zasadniczy podział poziomy elewacji. W ścianie północnej zakrystii umieszczona została dodatkowo wnęka jałmużnicza z otworem do wrzucania datków. Najbardziej reprezentacyjną była elewacja zachodnia, w której umieszczono wielki portal o profilowanych ościeżach, sięgających niemal gzymsu stanowiącego podstawę szczytu.
Wnętrze kościoła w średniowieczu rozdzielone było ceglanymi filarami na trzy nawy i w całości podsklepione. Nawy boczne miały 3,2 metra szerokości, natomiast nawa główna 3,9 metra, zgodnie z późnogotycką tendencją do zbliżania szerokości wszystkich naw (w przeciwieństwie do starszego systemu wiązanego, w którym szerokość nawy głównej była dwukrotnie większa od szerokości nawy bocznej). Wciągnięte do środka przypory tworzyły wieniec płytkich kaplic, zmniejszających szerokość wnętrza do 11,7 metrów. Kaplice przykryte zostały sklepieniami krzyżowo-żebrowymi i otwarte na nawy wysokimi, profilowanymi arkadami. W bocznych, wschodnich i zachodnich ścianach przypór umieszczono wąskie, ostrołukowe nisze, natomiast w ścianach poniżej okien zastosowano obramione kształtką nisze o łukach odcinkowych. Na styku pomiędzy północnymi aneksami w grubości muru osadzona została spiralna klatka schodowa.
Stan obecny
Obecnie kościół św. Piotra i Pawła, choć należy do najcenniejszych zabytków gotyku w regionie, różni się istotnie od stanu z końca średniowiecza. Przede wszystkim brakuje wieży nad zachodnim przęsłem, szczyt zachodni jest w całości efektem regotyzacji z początku XX wieku, a piętro nad kaplicą i zakrystią zostało przebudowane (górna część jest rekonstrukcją z 1930 roku). Nowożytny jest również aneks zachodni przy zakrystii, choć kolumny użyte do budowy jego portyku są romańskie, zabrane ze skasowanego klasztoru w Grabowie. Wnętrze kościoła utraciło wiele z dawnego splendoru, za sprawą utraty sklepień i filarów międzynawowych. Korpus obecnie przykryty jest nowożytnym stropem drewnianym, ale przetrwały wnęki kapliczne między przyporami z arkadami i niszami ściennymi. Warte uwagi są również bogate, eleganckie elewacje zewnętrzne, z misterną dekoracją lizen i wnęk z płaskorzeźbionymi konsolami. Doskonale zachowała się wnęka jałmużnicza z pierwszej połowy XV wieku po stronie północnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.
Radacki Z., Historia i budowa kościoła św. Piotra i Pawła w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie”, tom 8/1962.