Święta Katarzyna – kościół św Katarzyny Aleksandryjskiej

Historia

   Kościół został zbudowany w XIII wieku. Najstarsza wzmianka o nim pochodzi z 1257 roku, kiedy to mieszczanin wrocławski Berwik, niegdyś wójt Budziszyna, wraz ze swoimi pasierbami, sprzedali Janowi z Wierzbnej za 100 grzywien czystego srebra, wieś Świętą Katarzynę i sąsiednie Blizanowice wraz z prawem patronatu kościoła. Kolejny dokument dotyczący świątyni pochodzi z 1303 roku, a z 1492 roku pochodził jeden z niezachowanych dzwonów na wieży kościoła. W latach 1552-1654 budowla służyła protestantom. Do zakazu przez władze pruskie w 1800 roku odprawiano w nim msze w języku polskim. Po pożarze w 1720 roku został odbudowany w latach 1743-1748. Wydłużono wówczas prezbiterium, przekształcono otwory okienne, dobudowano nad zakrystią lożę kolatorską, a nad całym kościołem strop lunetowy. Zmieniono także wystrój wnętrza na barokowy. Ponowna restauracja miała miejsce w 1902 roku. W 1945 roku po wysadzeniu przez wycofującą się armię niemiecką pozostały relikty ścian i uszkodzona wieża. Kościół został odbudowany w latach 1949-1954.

Architektura

   Pierwotny kościół został zbudowany ze średniowiecznych cegieł palcówek w wątku wendyjskim, a  jego dolne partie murów wykonane zostały z kamieni narzutowych z dodatkiem fragmentów cegieł. Dodatkowo narożniki ścian oraz przypór wykończone zostały starannie obrobionymi ciosami z drobnoziarnistego granitu. Z tego samego materiału wykuto obramienia okien, portali oraz konsole sklepienne. Kościół powstał jako późnoromański, orientowany, jednonawowy z prostokątną w planie nawą o wymiarach 12 x 10 metrów oraz także prostokątnym prezbiterium o wymiarach 8,3 x 8,5 metra. Jeszcze w średniowieczu jego ściany pomalowano na kolor ciemnoceglasty. Wieża i zakrystia zostały dobudowane pod koniec XV wieku.
   Ściany obwodowe wsparto na czterech przyporach. Na ścianach zachowały się podokapowe fryzy: na nawie o układzie sieciowym lub rombowym i arkadowy na prezbiterium. Płyciny fryzów były prawdopodobnie pierwotnie pobielone lub otynkowane. W obu elewacjach bocznych nawy rozmieszczono symetrycznie po dwa obustronnie rozglifione okna. Podobne okno istniało też w elewacji południowej prezbiterium oraz prawdopodobnie w elewacji wschodniej. Pierwotnie najbogatszy, ostrołukowy portal znajdował się w zachodniej części ściany południowej korpusu. Kolejny znajdował się w południowej ściany prezbiterium i zwieńczony był łagodnym ostrołukiem. Ostatni, w pełni ceglany, zwieńczony łagodnym ostrołucznym łękiem, umieszczono na strychu. Stanowił przejście pomiędzy strychowymi częściami prezbiterium i korpusu.
   W trakcie badań ustalono, że wnętrza kościoła, zarówno prezbiterium, jak i korpus były pierwotnie przesklepione. Prezbiterium posiadało jedno pole sklepienia krzyżowego opartego na umieszczonych w narożach wielobocznych konsolach. W nawie znajdowały się dwa pola sklepienia krzyżowego schodzące nieco niżej i oparte prawdopodobnie na ceramicznych konsolach lub bezpośrednio na murze.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Małachowicz M., Trzynastowieczny kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Świętej Katarzynie [w:] Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X-XIII wiek), Gniezno 2016.
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Pilch J, Leksykon zabytków architektury Dolnego Śląska, Warszawa 2005.
Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Świętej Katarzynie.