Sulejów – opactwo cysterskie

Historia

   Fundacji klasztoru dokonał w 1176 roku książę Kazimierz II Sprawiedliwy sprowadzając zakonników z opactwa Morimond w Burgundii. W 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka konsekrował kościół klasztorny pod wezwaniem NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego. W XIII wieku rozwój klasztoru utrudniały częste najazdy tatarskie, dlatego założenie otoczono obwarowaniami drewniano – ziemnymi, a od XIV wieku rozpoczęto wieloletnie prace przy wznoszeniu murowanych fortyfikacji.
   Klasztor wsparł zbrojnie walkę Władysława Łokietka z Czechami, dzięki czemu książę otoczył cystersów szczególną opieką, nadając im liczne przywileje. W 1318 roku odbył się w klasztorze zjazd możnych i rycerstwa, na którym uchwalono „suplikę sulejowską”, prośbę do papieża o koronację Łokietka. Za czasów króla Kazimierza Wielkiego w opactwie odbywały się wiece i zjazdy, czterokrotnie gościł też tu w XV wieku Władysław Jagiełło. Legenda głosi, że zdążające pod Grunwald rycerstwo ostrzyło miecze na kolumnach portalu kościoła.
   Po 1499 roku opactwo zostało rozbudowane powiększając obszar zamknięty murami, dobudowano nowe wieże i klasztorne skrzydła. Pod koniec XVI wieku zbudowano pałac opacki. W czasie potopu szwedzkiego, w 1656 roku  wojska brandenburskie spaliły przyklasztorną osadę, kolejne zniszczenia spowodował pożar z roku 1731. Następne lata przyniosły klasztorowi coraz to większe problemy, począwszy od szkód w czasie konfederacji barskiej po wielki pożar w 1790 roku. Budowla podupadła jeszcze bardziej w związku z kasatą zakonu w 1819 roku. Od tego czasu rozpoczął się proces długotrwałego niszczenia obiektu w efekcie którego rozebrano pałac opacki i część klasztoru. Prace konserwatorskie, remontowe i adaptacyjne rozpoczęto w XX wieku, a Cystersi wrócili do Sulejowa w 1986 roku.

Architektura

   Najstarsza budowla opactwa to orientowany kościół NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego. Jest to romańska trójnawowa bazylika z transeptem i prostokątnym prezbiterium, wzniesiona z precyzyjnie obrobionych ciosów piaskowca o znacznych rozmiarach oraz z cegły. W narożach między ramionami transeptu a prostokątnym prezbiterium znajdują się kaplice. W części środkowej fasady zachodniej znajduje się romański portal z trzema kolumnami z każdej strony. Do naw bocznych prowadzą dwa wejścia: północne i południowe od strony krużganka. Nad głównym portalem znajduje się okno z ośmiodzielną rozetą o znacznych rozmiarach, podobne rozety umieszczono w elewacji wschodniej prezbiterium i północnym transepcie.
   Wnętrze kościoła charakteryzuje się klarownymi podziałami i jasną, konsekwentną kompozycją. Arkady międzynawowe o przysadzistych filarach i półkolistych łukach dźwigają wysokie ściany, których górna, oddzielona gzymsem część zawiera okna. Powyżej gzymsu na kapitelach półkolumn opierają się masywne gurty, a wydatne żebra osadzone są na wspornikach dodanych po bokach lizen. Filary międzynawowe zostały zaopatrzone w półkolumny na których opierają się wewnętrzne, wydzielone uskokami łuki arkad. Jest to jeden z klasycznych motywów zachodniego romanizmu. Nawy kościoła przykrywa sklepienie krzyżowo-żebrowe.
   Z zabudowań klasztornych najlepiej zachowało się skrzydło wschodnie z późnoromańskim kapitularzem wspartym na centralnej kolumnie o rzeźbionym kapitelu. Dalej w skrzydle wschodnim pierwotnie znajdowała się rozmównica, a następnie audytorium, podobne kształtem i budową do kapitularza. Ze skrzydła południowego, zbudowanego w XVI wieku, zachowała się tylko jedna ściana i podpiwniczenia. Mieściło ono refektarz, mieszkanie opata i cele zakonników. W ruinie jest też skrzydło zachodnie z którego zachowały się jedynie podpiwniczenia. Całość zabudowań wraz z krużgankami otaczała wirydarz.
   Kościół i klasztor otoczone były pierścieniem późnogotyckich fortyfikacji w postaci muru kurtynowego i sześciu baszt. Najstarszą z baszt jest znajdująca się w południowo-zachodnim narożniku półkolista Baszta Mauretańska, pochodząca z końca XV wieku. Jest to budowla gotycka wzniesiona z cegły. Pomiędzy nią z basztą zachodnią znajdował się niegdyś folusz. Obwarowania posiadały niegdyś dwa wjazdy: jeden przez Bramę Krakowską od północy, drugi od strony zachodniej. Najmniej obwarowana była strona południowa, naturalnie chroniona przez rzekę Pilicę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Sulejowie.