Środa Wielkopolska – kolegiata NMP

Historia

   Gotycki kościół parafialny Środy Wielkopolskiej prawdopodobnie zaczęto budować na początku XV wieku. Można przypuszczać, że prace były zaawansowane lub ukończone w 1411 roku, kiedy to do miasta sprowadzono dominikanów, którzy zaczęli wznosić własną świątynię i skoro miasto zdobyło się również na postawienie murów miejskich. Od 1419 roku w Środzie zaczęły się odbywać regularne zjazdy szlachty wielkopolskiej, przeprowadzane w kościele i w jego pobliżu. W trakcie sejmików senatorowie obradowali wewnątrz świątyni, posłowie na trybunach ustawionych przed kościołem, sekretarz zaś w kaplicy, oddzielony od nazbyt krewkich dyskutantów metalową kratą. W 1423 roku podniesiono budowlę do rangi kolegiaty. Awans ten zapewnić miał miejscowy pleban o imieniu Bartłomiej.
   Na przełomie XV i XVI wieku kolegiata została powiększona przez dobudowanie naw bocznych i podwyższenie wieży. W połowie XVI wieku zwieńczono wieżę attyką renesansową, zaś w latach 1598-1602 dobudowano od południa renesansową kaplicę grobową Gostomskich.

Architektura

   Kościół parafialny w Środzie Wielkopolskiej wzniesiono w północnej części średniowiecznego miasta, blisko miejskich murów obronnych. Pierwotnie budowla ta miała jedną, prostokątną w planie nawę oraz dwuprzęsłowy, także prostokątny chór. Powyższe dwa przęsła były różnej wielkości, przykryte sklepieniem krzyżowo – żebrowym, korpus nakrywał natomiast prawdopodobnie drewniany strop. Po stronie zachodniej, na osi fasady, wzniesiona została czworoboczna w planie wieża, wzmocniona dwoma narożnymi, umieszczonymi pod skosem przyporami. Jej elewacje zewnętrzne bogato artykułowano blendami, a wewnątrz na jej piętrze umieszczono emporę otwartą do nawy wysoką arkadą. Po północnej stronie prezbiterium znajdowała się podłużna, czworoboczna zakrystia.
   Na skutek późnogotyckiej przebudowy z przełomu XV i XVI wieku kolegiata poprzez dostawienie dwóch niskich naw bocznych stała się budowlą bazylikową, z węższym od nawy głównej, silnie wydłużonym, pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Od północy nadal przylegała do niego zakrystia, a od zachodu do korpusu smukła wieża. We wnętrzu kościoła założono sklepienia gwiaździste w nawach i krzyżowo-żebrowe w przedłużonym prezbiterium.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.

Strona internetowa regionwielkopolska.pl, Kościół pw. NMP Wniebowziętej w Środzie Wielkopolskiej.