Słupsk – miejskie mury obronne

Historia

     Murowane obwarowania zaczęto wznosić w pierwszej połowie XIV wieku, a ich budowa ciągnęła się przez kolejne 50 lat. W pierwszej kolejności zrealizowano dolne partie trzech głównych bram. Drugi etap budowy umocnień trwał od 1348 do 1385 roku i objął podwyższenie bram oraz budowę ciągów muru od strony południowej, zachodniej i północnej. Ciąg wschodni nad rzeką Słupią wzniesiony został na początku XV wieku.
   W 1441 roku książę Bogusław zezwolił na rozbudowę systemu wodnego służącego do obrony miasta. Zapewne w tym samym czasie nastąpiła dalsza modernizacja obwarowań. Zmodernizowano górne kondygnacje bram Młyńskiej i Nowej oraz tzw. Baszty Czarownic mieszczącej się w ciągu wschodnim, a Bramy Nowa i Holsztyńska otrzymały murowane przedbramia. W ciągu wschodnim wzniesiono Bramę Kowalską, upraszczając wjazd do miasta przez zbudowaną na podmokłych łąkach groblę. Kolejne poważniejsze prace przy nowożytnych fortyfikacjach ziemnych podjęto w mieście dopiero w 1624 roku w obliczu wojny 30-letniej. Jednakże prace te nie zostały zakończone i realizowali je dopiero Szwedzi po zajęciu miasta w 1630 roku.
   Średniowieczne mury obronne pozbawione swych pierwotnych funkcji popadać poczęły stopniowo w ruinę. Zabudowywano je domami mieszkalnymi i budynkami gospodarczymi lub rozbierano na cegłę. W 1834 roku rozebrano wieżę Prochową, a w latach 60-tych XIX wieku Bramę Holsztyńską i znaczne partie murów, w północnym i zachodnim ciągu.

Architektura

    Pierścień obwarowań posiadał kształt nieregularnego trapezu opartego szerszym bokiem o koryto rzeki Słupi przepływającej od wschodu. Powierzchnia miasta wynosiła około 15 ha, a obwód murów około 1600 metrów. W średniowieczu miasto od strony wewnętrznej murów obiegała uliczka przymurna. Mur wcześniejszy wykonany został z cegły w wiązaniu wendyjskim lub polskim na fundamentach z kamiennych głazów. Mury te zwężające się ku górze nie posiadały strzelnic ani blank. Ich pierwotna wysokość nie jest znana. Najwyższe zachowane do dziś partie mają 6,5 metra wysokości a grubości 1 metra. Mur późniejszy we wschodniej stronie miasta dochodził do 8 metrów wysokości i zapewne ze względu na podmokły teren nad Słupią posiadał odmienną konstrukcję. W dolnych jego partiach widoczne są charakterystyczne łuki konstrukcyjne wsparte dołem na kamiennym fundamencie. Lico zewnętrzne tego muru wzniesione zostało pionowo, a na stronie wewnętrznej widoczna jest dość szeroka odsadzka, mieszcząca niegdyś ganek strzelniczy.
      Mur wzmocniony był dwoma rodzajami baszt. W murze z wcześniejszej fazy występują prostokątne baszty otwarte od strony miasta, rozstawione w odstępach od 15 do 30 metrów. Baszty otwarte posiadały przeciętnie wymiary 6,5 x 2,8 metra; grubość muru od 1 do 1,6 metra, a wysunięcie przed lico muru około 60 cm. Na zewnętrznych elewacjach baszt występowały dekoracyjne, pionowe wnęki w ilości 4 lub 5. We wnętrzach baszt zachowane są w murze odsadzki międzykondygnacyjne a nad nimi zazwyczaj po dwie strzelnice. W niektórych basztach ciągu północnego w dolnych kondygnacjach wykuto w okresie późniejszym po dwa otwory strzelnicze do broni palnej. W ciągu tym poza opisanymi wyżej basztami otwartymi występują również półbaszty o znacznie mniejszych rozmiarach i nieznacznym tylko wysunięciu poza zewnętrzną linię muru, pozbawione strzelnic i podziałów na kondygnacje. W ciągu wschodnim muru pochodzącym z początku XV wieku występują obecnie tylko dwie baszty. Jedna założona na rzucie koła o znacznej grubości muru około 1,6 metra i druga tzw. Baszta Czarownic. Zbudowana zapewne około 1410-1415 roku, założona jest na rzucie półkola wysuniętego poza zewnętrzną linię muru i części prostokątnej niegdyś otwartej, występującej poza wewnętrzne lico muru. Baszta Czarownic posiadała dolną kondygnację sklepioną oraz trzy górne o drewnianych stropach. Obecnie przykryta jest zrekonstruowanym hełmem stożkowym. W XVII wieku, gdy średniowieczne urządzenia obronne straciły swą pierwotną funkcję, baszta ta służyła jako więzienie kobiet posądzonych o czary i stąd jej obecna nazwa. Z przekazów historycznych znane są ponadto nieistniejące dziś baszty: Owsiana wzniesiona przed Bramą Holsztyńską zapewne w trakcie budowy przedbramia w połowie XV wieku, a służąca jako dodatkowe zabezpieczenie bramy oraz Baszta Prochowa usytuowana w północno-zachodnim ciągu murów w pobliżu Bramy Holsztyńskiej, będąca magazynem lub wytwórnią prochu.
      Słupsk posiadał początkowo trzy bramy: Młyńską od wschodu, Holsztyńską od północy i Bramę Nową od zachodu. Bramy te założone na rzucie prostokąta z ostrołukowym przejazdem na osi wzniesione zostały w dwu etapach. Początkowo w latach 1325-1329 wymurowano dolne kondygnacje z przejazdami i prawdopodobnie drewnianą nadbudową. Współistniały one wówczas z wałem ziemnym zakończonym palisadą. Wymianę wału na mur ceglano-kamienny rozpoczęto zapewne w 1348 roku. Około 1365-1370 wzniesiono górne murowane kondygnacje bram, otwarte pierwotnie od strony miasta. Bramy zwieńczone były ozdobnymi szczytami ze sterczynami.
   Brama Młyńska posiada pięć kondygnacji. Jej elewacja wschodnia rozczłonkowana jest pięcioma wydłużonymi, zdwojonymi blendami. Elewacja zachodnia ozdobiona jest po bokach podwójnymi blendami zamkniętymi łukiem ostrym. Elewacje boczne posiadają tylko otwory strzelnicze i zamurowane okna obejścia w górnej kondygnacji. Brama Nowa zamykała wylot z miasta w kierunku Sławna, Darłowa i Szczecina. Jej górna kondygnacja została nadbudowana w latach 1380-1385. Około 1441 roku zamurowano duży ostrołukowy otwór od strony miasta. Szczyty i dwuspadowy dach zniszczone zostały w czasie pożaru w 1476 roku. Jej elewacja zachodnia w górnej kondygnacji podzielona jest siedmioma pionowymi płycinami i zakończona fryzem. Elewacja wschodnia od strony miasta rozczłonkowana jest wąskimi wnękami zamkniętymi łukiem ostrym. W elewacjach bocznych znajdują się zamurowane otwory strzelnicze oraz przebiegający górą dekoracyjny fryz i rząd wnęk ostrołukowych.
    Z biegiem czasu w miarę rozwoju obwarowań miejskich powstały dodatkowe bramy a właściwie furty miejskie. Były to Brama Kowalska wykonana w latach 1410-1415 we wschodnim ciągu murów, składająca się z otworu przejazdowego flankowanego półokrągłą basztą. Brama Mnisza zlokalizowana była w południowo-zachodnim ciągu murów obok klasztoru dominikanów. Wykonano ją zapewne w początkach XVII wieku w trakcie nowożytnej modernizacji miejskich urządzeń obronnych. Brama Sowia, o której najstarszy przekaz pochodzi z 1531 roku, mieściła się w pobliżu południowo-zachodniego narożnika muru.
    Zewnętrzną strefę obronną miasta stanowiły naturalne przeszkody terenowe w postaci rzeki Słupi z jej odnogami oraz rozlewiska i bagna.

Stan obecny

     Obecnie najlepiej zachowanymi fragmentami średniowiecznych obwarowań Słupska są bramy Młyńska i Nowa oraz tzw. Baszta Czarownic. Zachowały się także fragmenty muru z basztami przy ulicy Jagiełły, obok dawnej bramy Holsztyńskiej oraz we wschodniej części miasta nad rzeką Słupią. Dziś w Bramie Młyńskiej mieści się Muzeum Pomorza Środkowego, a w Bramie Nowej galeria sztuki współczesnej.

pokaż Bramę Młyńską na mapie

pokaż Bramę Nową na mapie

pokaż tzw. basztę Czarownic na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Lukas E, Średniowieczne mury miejskie na Pomorzu Zachodnim. Poznań 1975.
Ptaszyńska D., Miejskie mury obronne w województwie koszalińskim, Koszalin 1974.