Skalbmierz – kościół św Jana Chrzciciela

Historia

   Pierwszy, romański kościół w Skalbmierzu wzniesiony został w końcu XII lub na początku XIII wieku. Według tradycji fundacje kościoła przypisuje się Skarbimirowi Awdańcowi, jednak kronikarz Jan Długosz sądził że fundatorem świątyni był krakowski biskup. W 1235 roku książę Konrad Mazowiecki nakazał przebudowę i ufortyfikowanie kościoła. W 1443 roku na skutek trzęsienia ziemi zawaliły się  jego sklepienia i część murów. Z tego powodu wzniesiono, z wykorzystaniem wcześniejszych murów i wież, nową gotycką świątynię. W trzeciej ćwierci XV wieku zbudowano korpus nawowy, a prezbiterium z końcem XV wieku. W początkach XVI wieku powstały zakrystia i skarbczyk z kapitularzem na piętrze.
   W pierwszej połowie XVII wieku przeprowadzono remont świątyni, połączony z przebudową szczytu zachodniej fasady i z wymianą sklepień w nawach. Następnie wymieniono znaczną część dotychczasowego jej wyposażenia na późnobarokowe. W 1819 roku skasowano funkcjonującą tutaj od średniowiecza kolegiatę. W 1853 roku wystawiono przy północnej fasadzie kościoła kruchtę, a w latach 1873-1875 został on gruntownie wyremontowany. W 1906 roku kościół uległ pożarowi, w którego wyniku spłonęło część wyposażenia wnętrza. Prace renowacyjne prowadzono wkrótce po pożarze i w okresie powojennym.

Architektura

   Pierwotny romański kościół był budowlą jednonawową, dość długą z apsydą od strony wschodniej. Wewnątrz po stronie zachodniej znajdowała się empora, zawieszona na imponujące wysokości 6 metrów ponad poziomem posadzki. Wchodziło się na nią stromymi schodami, umieszczonymi w grubości muru południowego nawy. nie wiadomo czy empora osadzona była na pojedynczym filarze podtrzymującym dwa pola sklepienia krzyżowego, czy na sklepieniu kolebkowym, przerzuconym przez całą szerokość nawy, która wynosiła 7 metrów. W drugie fazie romańskie rozbudowy dostawione zostały dwie czworoboczne wieże po stronie zachodniej. Miał one pokaźne rozmiary, gdyż mierzyły przeszło 20 metrów wysokości i tworzyły rodzaj masywu zachodniego, znacznie szerszego od nawy. Wieże posiadały niżej umieszczone nierozglifione okna oraz wyższe biforia. Przyziemia wież połączone zostały z nawą niewielkimi portalami, a piętra portalami z emporą. Stare schody w grubości muru nawy nadal służyły za wejście na emporę.
   Obecny gotycki kościół jest orientowaną, trójnawową bazyliką z trójprzęsłowym, kwadratowym korpusem i prostokątnym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Przy styku korpusu i prezbiterium, po obu stronach, znajdują się romańskie czworoboczne wieże. Do północnej z nich dostawiono na początku XVI wieku prostokątny budynek mieszczący skarbczyk z kręconymi schodami w grubości murów i dwuprzęsłową zakrystię. Kamienne i ceglane, oskarpowane elewacje, przepruto oknami z kamiennymi obramowaniami o wykroju ostrołukowym z częściowo zachowanymi maswerkami. Wnętrze świątyni nakrywają sklepienia kolebkowo-krzyżowe w korpusie nawowym i kruchcie zachodniej oraz krzyżowo-żebrowe w prezbiterium, zakrystii i w kaplicy w przyziemiu wieży.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.

Strona internetowa zabytek.pl, Kościół kolegiacki pw. Jana Chrzciciela, ob. par. pw. św. Jana Chrzciciela Skalbmierz.