Sieradz – zamek

Historia

   Najstarsza wzmianka o Sieradzu pochodzi z 1136 roku z bulli gnieźnieńskiej, w której odnotowano, iż był on siedzibą kasztelani z targiem i komorą celną. Pierwotnie na miejscu późniejszego zamku funkcjonował gród, sięgający według odkryć archeologicznych swymi początkami XI wieku. Gdy w XIII wieku Sieradz stał się stolicą książęcą, Leszek Czarny wyremontował stary gród, wzmocnił wały i wzniósł w ich obrębie murowaną z cegły rotundę z wyodrębnionym prezbiterium. Po Leszku ziemiami tymi władał Władysław Łokietek, który zmuszony był dwukrotnie kapitulować w Sieradzu w obliczu przeważających sił czeskich. W latach 1327-1339 udzielnym księciem na Sieradzu był bratanek Łokietka, Przemysł, w trakcie rządów którego drewniany gród spłonął z powodu najazdu krzyżackiego w 1331 roku. Po tym wydarzeniu Kazimierz Wielki wzniósł zamek murowany, jednak nie nastąpiło to szybciej niż w 1357 roku.
   W XV wieku zamek został przebudowywany, pełną formę otrzymując dopiero w czasach Władysława Jagiełły. Za rządów Jagiellonów warownia pełniła rolę istotnego ośrodka politycznego, w którym organizowano zjazdy decydujące o wyborze następców tronu: w 1432 Władysława III Warneńczyka oraz w 1445 Kazimierza Jagiellończyka. Nadawano tu także królewskie przywileje i zatwierdzano rozejmy. Po śmierci króla Kazimierza Sieradz stracił funkcję królewskiej siedziby na rzecz Piotrkowa, stając się siedzibą królewskich starostów. W dobie jednego z nich, Jana Spytka Tarnowskiego, w pierwszej połowie XVI wieku, przeprowadzono renesansową przebudowę zamku. Między innymi został on wówczas wzmocniony zewnętrznym obwodem obwarowań, a rotunda po zawaleniu sklepienia została odbudowana i przeznaczona na cele mieszkalne i archiwum. Kolejna przebudowa miała miejsce po pożarze w 1578 roku.
   W trakcie potopu szwedzkiego w 1655 roku zamek został zniszczony przez Szwedów. Co prawda został odbudowany około 1670 roku, lecz jego stan systematycznie się pogarszał. Rozbiórkę na cegłę przeprowadzono około 1800 roku.

Architektura

   Zamek wzniesiono na ziemnym nasypie będącym reliktem starszego grodu w zalewowej dolinie rzeki Warty, na kępie nad jej dopływem Żegliną. Zbudowany był z cegły na kamiennych fundamentach na planie zbliżonym do owalu o wymiarach około 71×60 metrów. Składał się z muru obwodowego o grubości 2,6-3 metrów, wysuniętego przed północną linię murów czworobocznego budynku bramnego, stojącej obok bramy wieży głównej, domu mieszkalnego ulokowanego przy murach w części południowej oraz drewnianej zabudowy gospodarczej. Spośród niej przy zachodniej kurtynie muru odkryta została XIV-XV wieczna kuchnia zamkowa. Był to budynek o konstrukcji zrębowej o długości około 6 metrów. Po 1533 roku kuchnię tą rozebrano i przeniesiono bardziej na północ.
   Wysokość muru obronnego, znana dzięki XVI-wiecznym inwentarzom, wynosiła 11,8 metrów, grubość u podstawy około 3 metry, a w wyższych partiach około 2,4 metra. Całkowita długość oscylowała w około 220 metrach, składających się z 12 prostych odcinków. Jego koroną biegł ganek dla obrońców i krenelaż, a w przyziemu wschodniej kurtyny znajdował się kanał odprowadzający wodę z powierzchni dziedzińca. Zamek otoczony był nawodnioną fosą o kilkunastu metrach szerokości, a prawdopodobnie dwa dodatkowe przekopy otaczały zamek wraz z przygródkiem.
   Wieża główna flankowała bramę wjazdową do zamku i pełniła funkcję stołpu. Wzniesiono ją na rzucie ośmioboku o średnicy około 10 metrów i grubości muru wynoszącej 2,35 metra, czyli takiej jak grubość murów obwodowych. Całkowita wysokość wieży wynosiła prawie 16 metrów, tak więc jej korona wystawała jedynie 4 metry ponad blanki murów obronnych. Wejście do niej znajdowało się na wysokości 7 metrów powyżej poziomu dziedzińca (dostępne zapewne po drabinie), a wnętrze podzielone było drewnianymi stropami na cztery kondygnacje. Najniższa, ciemna i duszna kondygnacja zapewne pełniła funkcję wiezienia.
   Usytuowana w odległości około 9 metrów od stołpu wieża bramna była budowlą trójkondygnacyjną, być może z najwyższym piętrem o konstrukcji drewnianej. Ponad przejazdem bramnym mieściła się w niej oświetlana dwoma oknami izba z szafką niszową w grubości muru. Wjazd do zamku prowadził od strony położonego na zachodzie miasta, prowadząc przez przygródek i most ze zwodzonym przęsłem przerzuconym nad dwoma przekopami, gdzie co najmniej od XVI wieku wznosiły się dwie drewniane bramy. Dalej droga prowadziła zabudowaniami przygródka (browar, łaźnia, stajnie) do opisanej wieży bramnej.
   Budynek mieszkalny przy kurtynie południowej posiadał 46 metrów długości, 10,6 metrów szerokości, 11,8 metrów wysokości i ściany od strony północnej nieco cieńsze niż mury obwodowe (2 metry). Kondygnacja piwniczna podzielona była na cztery komory z których skrajna wschodnia pełniła funkcję więzienia. W pozostałych znajdowały się głównie składy pożywienia, beczki z piwem, akcesoria myśliwskie i rybackie itp. W przyziemiu posiadał trzy pomieszczenia, z czego środkowe było największe (9×17,5 metra), zachodnie niewiele mniejsze (10×16 metrów) i wschodnie najmniejsze (7,5×8 metrów). W centralnej izbie odkryto relikty filara podtrzymującego sklepienie lub strop, prawdopodobnie pierwotnie w pomieszczeniu były trzy taki słupy. Pomieszczenie to w XVI wieku pełniło rolę wielkiej sieni, komnata wschodnia funkcję skarbca, a zachodnia była wykorzystywana jako archiwum ksiąg grodzkich i zbrojownia. Piętro budynku dzieliło się na tzw. sień wyższą, przyległą do niej komnatę zachodnią (ogrzewaną piecem i wyposażoną w latrynę) oraz izbę wschodnią. Komunikację pomiędzy piętrami zapewniał zewnętrzny, drewniany ganek przy północnej elewacji. Można nim było  nie tylko przemieszczać się wzdłuż domu, ale i przejść na ganek w koronie murów obronnych. Dodatkowo izbę wschodnią łączyło murowane i zadaszone przejście do kaplicy.
   Na wschód od domu mieszkalnego znajdowała się rotunda Leszka Czarnego z XIII wieku, funkcjonująca w późniejszym okresie  średniowiecza jako kaplica zamkowa. Był to obiekt dwuczęściowy składający się z zachodniej nawy, posadowionej na kamiennym fundamencie i założonej na planie koła o średnicy 10,2 metra, oraz ze wschodniej apsydy (5×5,9 metra), która była zamknięta od wschodu trzema bokami i postawiona również na kamiennym fundamencie. Grubość muru nawy wahała się 2,20 do 2,40 metrów, natomiast grubość muru apsydy wynosiła około 1 metra. Lico zewnętrzne i wewnętrzne rotundy wykonane było z cegły w wątku wendyjskim. Rotunda była obiektem dwukondygnacyjnym, prawdopodobnie pokrytym wewnątrz polichromiami ściennymi z czasów Władysława Jegiełły. Jak wspomniano powyżej, jej górne piętro zostało połączone przejściem ze wschodnią komnatą głównego domu mieszkalnego.
   W pierwszej połowie XVI wieku (1537-1541) u podstawy nasypu na którym wznosił się zamek, wzniesiono zewnętrzny, drewniany pierścień obwarowań. Składał się on z obitego gontem parkanu ze strzelnicami i pokrytego daszkiem chodnika dla obrońców. Pierścień ten wzmocniono pięcioma basztami. Mniej więcej w tym okresie powstał także w północno – wschodniej części dziedzińca tzw. dom sądowy. Był to drewniany, piętrowy budynek (9×25-30 metrów) dostawiony do muru obronnego. Jego przyziemie pełniło funkcje magazynowe i gospodarcze (spiżarnia, kurnik, sień, komórka), a dostępne po zewnętrznych schodach i ganku piętro spełniało role sali sądowej. Ostatnim budynkiem dodanym w pierwszej połowie XVI wieku była piekarnia przy wschodnim odcinku muru oraz dom dla służby przy zachodniej kurtynie. Piekarnia początkowo była budynkiem stanowiącym lokum dla zamkowej straży, a funkcję zmieniła w drugiej połowie XVI stulecia. Była to parterowa, drewniana budowla (16-19×6,5 metra) z centralnie usytuowaną sienią, izbą z  piecem po południowej stronie i komorami od północy. Dom dla służby miał dwie kondygnacje mieszczące łącznie osiem pokoi, każdy oświetlany osobnym oknem.

Stan obecny

   Zamek nie przetrwał do naszych czasów. Wstęp na jego teren jest wolny. W ostatnim czasie wystawiono tam szereg tablic opisujących w ciekawy i przystępny sposób historię zamku i jego przemiany architektoniczne. W sieradzkim Muzeum Okręgowym obejrzeć można, odnalezione podczas prac archeologicznych na terenie zamku, zabytki ruchome w postaci ozdób, narzędzi i fragmentów uzbrojenia.

pokaż miejsce na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Olszacki T., Zamek królewski w Sieradzu, Sieradz 2013.
Pietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.
Widawski J., Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.
Strona internetowa zamkilodzkie.pl, Sieradz, zamek królewski.