Sandomierz – kościół i klasztor św Jakuba

Historia

   Kościół św Jakuba wraz z klasztorem został wzniesiony z fundacji biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża  w latach 1226-1250. Był to wówczas w Polsce drugi klasztor dominikański po Krakowie oraz jeden z najstarszych w Europie. Stanął on na miejscu jeszcze starszego kościoła z 1211 roku, ufundowanego być może przez piastowską księżniczkę Adelajdę, córkę księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego. Na przełomie 1259 i 1260 roku Mongołowie wymordowali wszystkich dominikanów z ówczesnym przeorem konwentu, Sadokiem, ale na ich miejsce wkrótce do Sandomierza przybyli dominikanie z innych konwentów. Na początku XIV wieku dobudowano do zachodniej ściany świątyni wczesnogotycką dzwonnicę. W 1399 roku kościół przeszedł pierwszy gruntowny remont po zniszczeniach jakich doznał w czasie najazdu Litwinów i pożarze. Finansowego wsparcia udzieliła królowa Jadwiga Andegaweńskia, która często odwiedzała klasztor.
   Na początku XVII wieku dodano, głównie w kaplicach bocznych, barokowe elementy. W XVIII wieku zespół klasztorny zaczął stopniowo popadać w ruinę, a w 1864 roku nastąpiła kasata klasztoru. W latach 70-tych XIX wieku rozpoczęto niezbędne prace restauracyjne. Po pożarze z 1905 roku, który strawił ołtarz główny i część prezbiterium, przeprowadzono gruntowną rekonstrukcję kościoła, w trakcie której przywrócono budowli romański charakter. Kościół został uszkodzony podczas II wojny światowej, kolejna restauracja miała miejsce dopiero na przełomie lat 80-tych i 90-tych.

Architektura

   Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem usytuowany jest na jednym z sandomierskich wzgórz, zwanym świętojakubskim, na lewym brzegu Wisły. Jest to późnoromański kościół trzynawowy z prosto zamkniętym prezbiterium oraz dostawioną do północno-zachodniego narożnika dwukondygnacyjną dzwonnicą. Mury dzwonnicy podparte są uskokowymi szkarpami. Ciekawym rozwiązaniem jest przypora północno – zachodnia, posiadająca arkadowe przejście, niegdyś umożliwiające komunikację z zachodnim skrzydłem klasztoru.
   W elewacji północnej kościoła umieszczono główne wejście, wspaniały, bogato zdobiony dwudzielny portal z XIII wieku. Jego występ pierwotnie zwieńczony był trójkątnym frontonem, omyłkowo usuniętym w trakcie renowacji. Elewację północną korpusu nawowego, zwróconą w stronę miasta, ozdobiono ponadto u góry szerokim fryzem z motywem przenikającej się plecionki, a umieszczone od tej strony okna ozdobiono archiwoltami o motywach zoomorficznych. Fryz obiega też dolne partie nawowego korpusu i prezbiterium.
   Wewnątrz kościoła pięcioprzęsłowy korpus podzielony jest szeregiem ostrołukowych arkad opartych na kwadratowych filarach. Nawa główna nakryta jest drewnianym stropem płaskim, nawy boczne posiadają natomiast otwartą więźbę dachową.
   Od strony południowej dostawiono prostokątne w planie założenie klasztorne, z którego zachowało się jedynie skrzydło wschodnie z reliktami romańskiego zdobnictwa. Kaplica św. Jacka od strony zachodniej powstała z przekształcenia części zachodniego, najpóźniej wybudowanego skrzydła klasztornego. Skrzydło wschodnie było w południowej części podpiwniczone, usytuowano tam piwnicę ze sklepieniem wspartym na środkowym filarze. W przyziemiu od wschodu umieszczona była zakrystia przy prezbiterium kościoła, dalej kapitularz, a następnie szereg pomieszczeń użytkowych. W okresie średniowiecza wirydarz nie posiadał murowanych krużganków, lecz południowy portal w prezbiterium zdaje się świadczyć o istnieniu krużganków drewnianych.

Stan obecny

   Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem dominikańskim jest jednym z najstarszych kościołów ceglanych na terenie Polski i należy do najcenniejszych zabytków narodowych. Uwagę zwraca przede wszystkim wspaniały, romański portal północny, przy czym jego bogaty program dekoracji jest zjawiskiem unikalnym w Polsce. Dzwonnica natomiast posiada jedne z najstarszych w Polsce dzwony: mniejszy z 1314 oraz większy z 1389 roku, a w prezbiterium ustawiony jest drewniany sarkofag Adelajdy, według tradycji fundatorki kościoła przeddominikańskiego. Kościół pełni nadal funkcje sakralne, a do klasztoru po długiej przerwie powrócili w 2001 roku dominikanie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kunkel R., Późnoromańskie klasztory zakonu braci mniejszych i braci kaznodziejów w Małopolsce [w:] Architektura romańska w Polsce, Gniezno 2009.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Jakuba w Sandomierzu.