Sandomierz – klasztor dominikański św Jakuba

Historia

   Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem został wzniesiony z fundacji biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża  w latach 1226-1250. Był to wówczas w Polsce drugi klasztor dominikański po Krakowie oraz jeden z najstarszych w Europie. Stanął on na miejscu jeszcze starszego kościoła z 1211 roku, ufundowanego być może przez piastowską księżniczkę Adelajdę, córkę księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego. W pierwszej fazie budowy, w latach 1226–1236, wkrótce po sprowadzeniu dominikanów do Sandomierza, powstały prezbiterium i zakrystia, w drugiej zaś korpus nawowy i wschodnie skrzydło klasztoru, które rozpoczęto około 1236 roku i z przerwą wywołaną najazdem mongolskim w roku 1241, kontynuowano do połowy XIII wieku.
   Na przełomie 1259 i 1260 roku Mongołowie wymordowali wszystkich zakonników z ówczesnym przeorem konwentu, Sadokiem, ale na ich miejsce wkrótce do Sandomierza przybyli dominikanie z innych konwentów. Pod koniec XIII stulecia dobudowano do zachodniej ściany świątyni wczesnogotycką dzwonnicę, w okresie tym też powstało skrzydło południowe klauzury. Najpóźniej, zapewne w drugiej  połowie lub pod koniec XIV wieku zbudowane zostało skrzydło zachodnie. W 1399 roku kościół przeszedł pierwszy gruntowny remont po zniszczeniach jakich doznał w czasie najazdu Litwinów i pożarze. Finansowego wsparcia udzieliła królowa Jadwiga Andegaweńskia, która często odwiedzała klasztor.
   Na początku XVII wieku dodano, głównie w kaplicach bocznych kościoła klasztornego, barokowe elementy. W XVIII wieku zespół klasztorny zaczął stopniowo popadać w ruinę, a w 1864 roku nastąpiła kasata klasztoru. Po roku 1884 magistrat Sandomierza rozebrał większą część opustoszałych budynków, pozostawiając skrzydło wschodnie i fragment zachodniego. Rozebrano też krużganki z wyjątkiem krótkiego odcinka przy skrzydle wschodnim. Po pożarze z 1905 roku, który strawił ołtarz główny i część prezbiterium, przeprowadzono gruntowną renowację kościoła, w trakcie której przywrócono budowli romański charakter. Kościół został uszkodzony podczas II wojny światowej, kolejna restauracja miała miejsce dopiero na przełomie lat 80-tych i 90-tych.

Architektura

   Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem usytuowany został na łagodnie opadającym w kierunku wschodnim stoku wzgórza, zwanego Świętojakubskim, na lewym brzegu Wisły. Wzgórze to zajmowała w XII-XIII wieku duża, otwarta osada handlowa, sam zaś kompleks klasztorny założono na planie prostokąta, którego północny bok stanowił kościół, zaś trzy pozostałe budynki klauzury.
   Późnoromański kościół otrzymał formę trójnawowej bazyliki z prosto zamkniętym, wydłużonym prezbiterium po stronie wschodniej oraz z dostawioną do północno – zachodniego narożnika czworoboczną, dwukondygnacyjną dzwonnicą. Mury dzwonnicy podparto uskokowymi szkarpami, przy czym ciekawie rozwiązano jest przyporę północno – zachodnią, posiadającą arkadowe przejście, niegdyś umożliwiające komunikację z zachodnim skrzydłem klasztoru.
   W elewacji północnej kościoła umieszczono główne wejście, wspaniały, bogato zdobiony dwudzielny portal z XIII wieku. Jego występ pierwotnie zwieńczony był trójkątnym frontonem, omyłkowo usuniętym w trakcie renowacji. Elewację północną korpusu nawowego, zwróconą w stronę miasta, ozdobiono ponadto u góry szerokim fryzem z motywem przenikającej się plecionki, a umieszczone od tej strony okna ozdobiono archiwoltami o motywach zoomorficznych. Fryz obiega też dolne partie nawowego korpusu i prezbiterium. Wewnątrz kościoła pięcioprzęsłowy korpus podzielony został szeregiem ostrołukowych arkad opartych na kwadratowych filarach. Nawa główna nakryta była drewnianym stropem płaskim, nawy boczne otrzymały natomiast otwartą więźbę dachową.
   Od strony południowej do kościoła dostawiono prostokątne w planie założenie klasztorne. Skrzydło wschodnie, wykorzystując naturalny spadek terenu, zostało podpiwniczone. W części południowej usytuowano tam piwnicę o łącznie czterech przęsłach, ze sklepieniem krzyżowym na gurtach wspartym na środkowym filarze. Połączona z nią została druga, niewielka piwniczka. W przyziemiu przy prezbiterium kościoła umieszczona była zakrystia, dalej kapitularz z przezroczami po obu stronach wejścia w ścianie zachodniej (od strony wirydarza), a następnie szereg pomieszczeń użytkowych. Wśród nich znajdowało się podłużne pomieszczenie z klatką schodową, prowadzącą do dormitorium na piętrze. W okresie średniowiecza wirydarz nie posiadał murowanych krużganków, lecz południowy portal w prezbiterium zdaje się świadczyć o istnieniu krużganków drewnianych. Skrzydło południowe początkowo nie stykało się ze skrzydłem wschodnim, być może nawet znajdujący się tam refektarz stanowił osobny budynek, ustawiony pod kątem prostym w stosunku do krużganka.

Stan obecny

   Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem dominikańskim jest jednym z najstarszych kościołów ceglanych na terenie Polski i należy do najcenniejszych zabytków narodowych. Uwagę zwraca przede wszystkim wspaniały, romański portal północny, przy czym jego bogaty program dekoracji jest zjawiskiem unikalnym w Polsce. Dzwonnica natomiast posiada jedne z najstarszych w Polsce dzwony: mniejszy z 1314 oraz większy z 1389 roku, a w prezbiterium ustawiony jest drewniany sarkofag Adelajdy, według tradycji fundatorki kościoła przeddominikańskiego. Kościół pełni nadal funkcje sakralne, a do klasztoru, z którego zachowało się przebudowane w okresie nowożytnym skrzydło wschodnie (bez południowego przęsła), po długiej przerwie powrócili w 2001 roku dominikanie. Przetrwał także fragment dawnego skrzydła zachodniego, przekształconego w XVII wieku na kaplicę św. Jacka.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kunkel R., Późnoromańskie klasztory zakonu braci mniejszych i braci kaznodziejów w Małopolsce [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T.Janiak, Gniezno 2009.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.