Sandomierz – kościół i klasztor św Jakuba

Historia

    Kościół św Jakuba wraz z klasztorem został wzniesiony z fundacji biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża  w latach 1226-1250. Był to wówczas w Polsce drugi klasztor dominikański po Krakowie oraz jeden z najstarszych w Europie. Stanął on na miejscu jeszcze starszego kościoła z 1211 roku, ufundowanego być może przez piastowską księżniczkę Adelajdę, córkę księcia krakowskiego Kazimierza II Sprawiedliwego. Na przełomie 1259 i 1260 roku Mongołowie wymordowali wszystkich dominikanów z ówczesnym przeorem konwentu, Sadokiem, ale na ich miejsce wkrótce do Sandomierza przybyli dominikanie z innych konwentów. Na początku XIV wieku dobudowano do zachodniej ściany świątyni wczesnogotycką dzwonnicę. W 1399 roku kościół przeszedł pierwszy gruntowny remont po zniszczeniach jakich doznał w czasie najazdu Litwinów i pożarze. Finansowego wsparcia udzieliła królowa Jadwiga Andegaweńskia, która często odwiedzała klasztor.
    Na początku XVII wieku dodano, głównie w kaplicach bocznych, barokowe elementy. W XVIII wieku zespół klasztorny zaczął stopniowo popadać w ruinę, a w 1864 roku nastąpiła kasata klasztoru. W latach 70-tych XIX wieku rozpoczęto niezbędne prace restauracyjne. Po pożarze z 1905 roku, który strawił ołtarz główny i część prezbiterium, przeprowadzono gruntowną rekonstrukcję kościoła, w trakcie której przywrócono budowli romański charakter. Kościół został uszkodzony podczas II wojny światowej, kolejna restauracja miała miejsce dopiero na przełomie lat 80-tych i 90-tych.

Architektura

    Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem usytuowany jest na jednym z sandomierskich wzgórz, zwanym świętojakubskim. Jest to późnoromański kościół trzynawowy z prosto zamkniętym prezbiterium oraz dostawioną do północno-zachodniego narożnika dwukondygnacyjną dzwonnicą. Mury dzwonnicy podparte są uskokowymi szkarpami. Ciekawym rozwiązaniem jest szkarpa północno – zachodnia, posiadająca arkadowe przejście, niegdyś umożliwiające komunikację z zachodnim skrzydłem klasztoru. W elewacji północnej znajduje się główne wejście do kościoła, wspaniały, bogato zdobiony portal z XIII wieku. Elewację północną korpusu nawowego zdobi ponadto u góry szeroki fryz z motywem przenikającej się plecionki. Fryz obiega też dolne partie nawowego korpusu i prezbiterium.
    Wewnątrz kościoła pięcioprzęsłowy korpus podzielony jest szeregiem ostrołukowych arkad opartych na kwadratowych filarach. Nawa główna nakryta jest drewnianym stropem płaskim, nawy boczne posiadają natomiast otwartą więźbę dachową. W prezbiterium ustawiony jest drewniany sarkofag Adelajdy, według tradycji fundatorki kościoła przeddominikańskiego. W południowej części skrzydła wschodniego zachowała się piwnica ze sklepieniem wspartym na środkowym filarze. Dzwonnica posiada jedne z najstarszych w Polsce dzwony: mniejszy z 1314 oraz większy z 1389 roku.
    Od strony południowej dostawiono prostokątne w planie założenie klasztorne, z którego zachowało się jedynie skrzydło wschodnie z reliktami romańskiego zdobnictwa. Kaplica św. Jacka od strony zachodniej powstała z przekształcenia części zachodniego, najpóźniej wybudowanego skrzydła klasztornego. Skrzydło wschodnie było podpiwniczone. W przyziemiu od wschodu umieszczona była zakrystia przy prezbiterium kościoła, dalej kapitularz, a następnie szereg pomieszczeń użytkowych. W okresie średniowiecza wirydarz nie posiadał murowanych krużganków, lecz południowy portal w prezbiterium zdaje się świadczyć o istnieniu krużganków drewnianych.

Stan obecny

    Kościół św. Jakuba wraz z klasztorem dominikańskim jest jednym z najstarszych kościołów ceglanych na terenie Polski i należy do najcenniejszych zabytków narodowych. Uwagę zwraca przede wszystkim wspaniały, romański portal północny, przy czym jego bogaty program dekoracji jest zjawiskiem unikalnym w Polsce. Kościół pełni nadal funkcje sakralne, a do klasztoru po długiej przerwie powrócili w 2001 roku dominikanie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kunkel R., Późnoromańskie klasztory zakonu braci mniejszych i braci kaznodziejów w Małopolsce. [w:] Architektura romańska w Polsce, Gniezno 2009.

Strona internetowa wikipedia.org, Kościół św. Jakuba w Sandomierzu.