Rudy Raciborskie – opactwo cysterskie

Historia

   Cystersi zostali sprowadzeni do Rud około 1253 roku z małopolskiego Jędrzejowa. Pierwszy tymczasowy kościół, prawdopodobnie drewniany, zakonnicy wybudowali zaraz po przybyciu. Budowę murowanego rozpoczęto po sprowadzeniu do Rud całego konwentu około 1300 roku. Kościół wybudowany w stylu gotyckim z elementami romańskimi, konsekrowano w 1303 roku.
   Opactwo stało się ośrodkiem edukacyjnym oraz sanktuarium maryjnym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów, ze względu na obraz Matki Boskiej Pokornej. Rozkwit klasztoru był zakłócany, podobnie jak w innych śląskich klasztorach, zawieruchami wojennymi. Lata kryzysu przyniosły wojny husyckie w pierwszej połowie XV wieku. Najazdy husytów skutkowały niszczeniem mienia i grabieniem majątku. Trudny okres dla klasztoru przyniosły również lata reformacji i wojny trzydziestoletniej. Klasztor był kilkakrotnie plądrowany i obciążany kontrybucjami. W 1625 liczba członków miejscowego konwentu spadła do pięciu.
   Po zakończeniu wojny dla klasztoru nadeszły lepsze lata związane z postacią opata Andreasa Emanuela Pospela i jego następców. Przebudowano wówczas klasztor i kościół nadając mu barokowy charakter, a na północ od klasztoru wzniesiono pałac opacki. W latach 1785–1790 przeprowadzono kompleksową modernizację wystroju świątyni. W 1810 roku sekularyzacja, wprowadzona przez rząd pruski, zakończyła historię zakonu w Rudach. W budynkach klasztornych założono szpital, a następnie przekazano je landgrafowi Wilhelmowi von Hessen-Rothenburg, który rozpoczął ich przebudowę na prywatny pałac. W 1945 roku kościół i opactwo zostały spalone przez wojska sowieckie. Gruntowną odbudowę kościoła rozpoczęto w 1947, a prace renowacyjne prowadzono etapami aż do roku 2000.

Architektura

   Kościół klasztorny wybudowano z cegły uzupełnionej w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych piaskowcem (wsporniki, zworniki, maswerki, ościeża). Jest on budowlą orientowaną na planie krzyża łacińskiego,  trójnawową, o układzie bazylikowym z nawą główną wyższą od naw bocznych. Nawa główna oświetlana jest ostrołukowymi oknami, podobnie jak nawy boczne. Prezbiterium oraz przylegające do niego kaplice boczne wzniesiono na planie kwadratu, nawiązując do układu macierzystego opactwa w Jędrzejowie. W prezbiterium znajduje się otwór okienny znacznie większych rozmiarów niż pozostałe okna, wypełniony maswerkiem. Głównym elementem fasady zachodniej był romańsko – gotycki wejściowy portal. Pierwotnie kościół był bezwieżowy (co nakazywała surowa reguła cysterska), na przecięciu naw umieszczono jedynie niewielką sygnaturkę.
   Wnętrze świątyni nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, a poszczególne przęsła oddzielono szerokimi gurtami, spływającymi w nawie głównej na filary międzynawowe i nadwieszane pilastry. Gurty naw bocznych spływają z jednej strony na filary przyścienne z wtopionymi narożnymi kolumnami – służkami żeber, a z drugiej strony przechodzą w przyporę złączoną z filarami międzynawowymi. Prawie kwadratowe przęsła nawy głównej odpowiadają prostokątnym przęsłom naw bocznych.
   Trójskrzydłową zabudowę klasztorną otaczającą kwadratowy wirydarz ulokowano na północ od kościoła. Przy jej wznoszeniu ściśle przestrzegano ustalonego przez cysterską regułę układu. W skrzydle wschodnim, przylegającym do północnego ramienia transeptu kościoła, znajdowała się na parterze zakrystia z wydzielonym armarium (pomieszczenie na podręczny księgozbiór), obok niej kapitularz, schody prowadzące na piętro (pod nimi usytuowano karcer), audytorium i obszerne pomieszczenie dla zakonników pracujących wewnątrz klasztoru. Na piętrze mieścił się skarbiec, pokój opata i dormitorium, które połączono schodami w ramieniu transeptu bezpośrednio z kościołem (by ułatwić mnichom przejście na nocne modlitwy). W parterowym skrzydle północnym umieszczono jedyne w klasztorze ogrzewane pomieszczenie, refektarz i kuchnię, a naprzeciw jadalni lawatorium. W skrzydle zachodnim znajdowały się spiżarnie, składy (cellaria) oraz refektarz konwersów. Ich sypialnie mieściły się na piętrze.
   Od strony południowej kościoła znajdował się ogród. Do klasztoru prowadziły dwie bramy: jedna na dziedziniec przykościelny, druga do zabudowań gospodarczych, które prawdopodobnie były nieco mniej rozbudowane niż w innych klasztorach cysterskich na Śląsku.

Stan obecny

   Obecnie zabudowania klasztorne całkowicie straciły pierwotne cechy stylowe. Zachowała się jedynie zakrystia z armarium oraz fragmenty kapitularza w skrzydle wschodnim. Również kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny uzyskał barokową fasadę, a elewacje transeptu i prezbiterium zwieńczono nowymi szczytami. Średniowieczny pozostał układ świątyni, a zwłaszcza korpus nawowy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Rybandt S., Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977.
Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Rudach.