Rudy Raciborskie – opactwo cysterskie

Historia

   Cystersi zostali sprowadzeni do Rud około 1252 roku, być może z małopolskiego Jędrzejowa, po nieudanej próbie założenia siedziby w pobliskich Woszczycach. Pierwszy tymczasowy kościół, prawdopodobnie drewniany, zakonnicy wybudowali zaraz po przybyciu, a w 1258 roku książę raciborski Władysław nadał ufundowanemu przez siebie opactwu liczne przywileje. Budowę murowanego kościoła rozpoczęto niedługo później i zakończono wraz ze skrzydłem wschodnim oraz zachodnim opactwa około 1300 roku. Kościół konsekrowano w 1303 roku.
   Podstawą egzystencji klasztoru były cysterskie dobra, czyli wsie, lasy, a także dziesięciny, czynsze, nadania, prawa do orki. Na jego terenie i w okolicznych majątkach znajdowały się winnice, uprawiano chmiel, produkowano piwo, hodowano bydło i trzodę, istotne były również połowy ryb. Pomimo tego uposażenie i dochody nie były zbyt wielkie w porównaniu z innymi klasztorami cysterskimi.
   Opactwo stało się ośrodkiem edukacyjnym w którym już w XIII wieku funkcjonowało skryptorium oraz sanktuarium maryjnym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów, ze względu na obraz Matki Boskiej Pokornej. Rozkwit klasztoru był zakłócany, podobnie jak w innych śląskich klasztorach, zawieruchami wojennymi. Lata kryzysu przyniosły wojny husyckie w pierwszej połowie XV wieku. Najazdy husytów skutkowały niszczeniem mienia i grabieniem majątku. Trudny okres dla klasztoru przyniosły również lata reformacji i wojny trzydziestoletniej. Klasztor był kilkakrotnie plądrowany i obciążany kontrybucjami. W 1625 liczba członków miejscowego konwentu spadła do pięciu.
   Po zakończeniu wojny dla klasztoru nadeszły lepsze lata związane z postacią opata Andreasa Emanuela Pospela i jego następców. W latach 1671-1680 przebudowano klasztor i kościół nadając mu barokowy charakter, wzniesiono nowożytny pałac opacki, a w 1680 roku podwyższono mury nawy głównej, transeptu i prezbiterium. W 1685 wzniesiono kruchtę po stronie zachodniej, natomiast pięć lat później wymieniono część wyposażenia wnętrz. Po pożarze z 1724 roku całkowicie przebudowano fasadę zachodnią, a w latach 1785–1790 przeprowadzono kompleksową modernizację wystroju świątyni. W 1810 roku wprowadzona przez rząd pruski sekularyzacja zakończyła funkcjonowanie rudzkiego konwentu cysterskiego. W budynkach klasztornych założono szpital i następnie przekazano je landgrafowi Wilhelmowi von Hessen-Rothenburg, który rozpoczął ich przebudowę na prywatny pałac. W 1945 roku kościół i opactwo zostały spalone przez wojska sowieckie. Gruntowną odbudowę kościoła połączoną z regotyzacją wnętrza rozpoczęto w 1947, a prace renowacyjne prowadzono etapami aż do roku 2000.

Architektura

   Klasztor usytuowano w pobliżu niedużej rzeki Rudy, na opadającym ku niej terenie. W najwyższym miejscu założono kościół opacki NMP, do którego po stronie północnej przystawiono trójskrzydłowe zabudowania klauzury. Od strony południowej kościoła znajdował się ogród. Do klasztoru prowadziły dwie bramy: jedna na dziedziniec przykościelny, druga do zabudowań gospodarczych, które prawdopodobnie były nieco mniej rozbudowane niż w innych klasztorach cysterskich na Śląsku.
   Kościół klasztorny wybudowano z bardzo dobrze wypalonej cegły, uzupełnionej w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych piaskowcem (wsporniki, zworniki, maswerki, ościeża). Otrzymał formę budowli orientowanej na planie krzyża łacińskiego, czteroprzęsłowej,  trójnawowej, o układzie bazylikowym z nawą główną wyższą od naw bocznych. Nawa główna o szerokości 7,4 metra oświetlona została ostrołukowymi oknami, podobnie jak szerokie na 4,4 metra nawy boczne. Były one rozglifione i wypełnione wąskimi maswerkami o trójlistnych zwieńczeniach. Prezbiterium o wymiarach wewnętrznych 7,5×7,3 metra oraz przylegające do niego kaplice boczne wzniesiono na planie kwadratu, nawiązując do układu macierzystego opactwa w Jędrzejowie. W prezbiterium znalazł się profilowany otwór okienny znacznie większych rozmiarów niż pozostałe okna, wypełniony trójdzielnym maswerkiem. Długość całej budowli wyniosła 48,5 metra. Została ona z każdej strony wzmocniona zewnętrznymi przyporami, pierwotnie była też bezwieżowa (co nakazywała surowa reguła cysterska), a na przecięciu naw umieszczono jedynie niewielką sygnaturkę.
   Głównym elementem fasady zachodniej był romańsko – gotycki wejściowy portal. Jego ościeże o nadprożu w kształcie trójliścia zostało wykonane z piaskowca i ceramicznych kształtek. W uskokach dolnej części portalu, na wysokich bazach ustawiono kamienne kolumienki o kostkowych głowicach z dekoracją roślinną, a kolejne kolumienki już bez głowic zbiegły się w kluczu arkady. Nad portalem w średniowieczu znajdował się nieduży trójkątny szczyt oraz oculus z rozetą złożona z centralnego trójliścia i ułożonych promieniście kolejnych sześciu trójliści.
   Wnętrze świątyni nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, a poszczególne przęsła oddzielono szerokimi gurtami, spływającymi w nawie głównej na filary międzynawowe i nadwieszane pilastry. Gurty naw bocznych spływają z jednej strony na filary przyścienne z wtopionymi narożnymi kolumnami – służkami żeber, a z drugiej strony przechodzą w przyporę złączoną z filarami międzynawowymi. Prawie kwadratowe przęsła nawy głównej odpowiadają prostokątnym przęsłom naw bocznych.
   W ścianie północnej skrajnie zachodniego przęsła ostrołukowy portal prowadził do wąskiego korytarza o szerokości pół metra w grubości muru, który stanowił połączenie z okrągłą wieżyczką z krętymi schodami i wyżłobioną w murze poręczą. Schody te prowadziły ponad sklepienia nawy głównej. Od strony zewnętrznej wieżyczka wspierała się na kamiennym wsporniku.
   Wnętrze kościoła pierwotnie pokryte było polichromią, umieszczoną głównie na ważniejszych elementach konstrukcyjnych i w prezbiterium na większych płaszczyznach. Na żebrach i gurtach międzyprzęsłowych występowały biało – czerwone pasy  o szerokości 4-5 cegieł, a poszczególne segmenty były odgraniczone paskami  swobodnych linii malowanych wzdłuż spoin. W nawach bocznych wymalowano czarne pasy, natomiast w nawie głównej trójdzielne, biało-czarno-białe. Polichromia szaroniebieska pokrywała trzony służek, ich głowice i wsporniki, a białe pola gurt ozdabiały czerwone, pięciolistne rozety. Na wystrój malarski prezbiterium składała się barwna dekoracja dolnej partii ścian sklepień i ościeży wschodniego okna. Dodatkowo mniej więcej 1,2 metra ponad posadzką znajdowała się strefa z malowaną kotarą, imitacyjnie zawieszoną na kółkach i hakach. Użyto kolorów szaroniebieskich, cynoborowych, a także czerwonego, żółtego, białego i czarnego.

   Trójskrzydłową zabudowę klasztorną otaczającą kwadratowy wirydarz ulokowano na północ od kościoła. Przy jej wznoszeniu ściśle przestrzegano ustalonego przez cysterską regułę układu. W dwukondygnacyjnym, oskarpowanym skrzydle wschodnim o wysokości około 7,5 metra, przylegającym do północnego ramienia transeptu kościoła, znajdowała się na parterze zakrystia z wydzielonym armarium (pomieszczenie na podręczny księgozbiór). Mieściła się ona w dwóch kwadratowych przęsłach sklepionych żebrowo i była oddzielona od armarium szeroką arkadą, podobną do występujących w kościele. Obok zakrystii usytuowano kapitularz, schody prowadzące na piętro (pod nimi usytuowano karcer), audytorium (parlatorium) i obszerne pomieszczenie dla zakonników pracujących wewnątrz klasztoru (fraternia, zapewne funkcjonująca jako skryptorium). Dwa północne pomieszczenia skrzydła wschodniego dobudowane zostały nieco później, na przełomie XIII i XIV wieku. Kapitularz był pomieszczeniem czteroprzęsłowym, przykrytym sklepieniami krzyżowo – żebrowymi wspartymi na przyściennych kolumienkach i środkowym filarze. Na piętrze skrzydła mieścił się skarbiec, pokój opata i dormitorium, które połączono schodami w ramieniu transeptu bezpośrednio z kościołem (by ułatwić mnichom przejście na nocne modlitwy).
   Skrzydło zachodnie posiadało aż trzy kondygnacje, oświetlane przez trzy poziomy okien. Dolna o wysokości około 2,6 metra mieściła zapewne cellarium (piwnice, spiżarnie). Po stronie wschodniej była całkowicie zagłębiona w ziemię, a od zachodu jedynie częściowo, co umożliwiało tam przeprucie portalu wejściowego i okien. Kolejne dwie kondygnacje o wysokości 1,9 i 2,7 metra były prawdopodobnie rozdzielone drewnianymi stropami, które w połowie rozpiętości podparto drewnianymi słupami. Z cellarium do pomieszczeń parteru prowadziły zapewne schody. Najpewniej zajmowane było ono przez refektarz konwersów, których sypialnie były na najwyższym piętrze.
   W powstałym najpóźniej (być może w XIV wieku) parterowym skrzydle północnym, umieszczono jedyne w klasztorze ogrzewane pomieszczenie, refektarz i kuchnię, a naprzeciw jadalni lawatorium, usytuowane w krużganku otaczającym wirydarz. Ściany krużganka od zewnątrz wzmacniane były regularnie ustawionymi przyporami, usytuowanymi na granicy przęseł sklepiennych.

Stan obecny

   Obecnie zabudowania klasztorne całkowicie straciły pierwotne cechy stylowe. Zachowała się jedynie zakrystia z armarium oraz fragmenty kapitularza w skrzydle wschodnim. Również kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny uzyskał barokową fasadę, a elewacje transeptu i prezbiterium zwieńczono nowymi szczytami. Średniowieczny pozostał układ świątyni, a zwłaszcza korpus nawowy, choć mury nawy głównej i transeptu zostały podwyższone w XVII wieku, co spowodowało zniszczenie pierwotnego gzymsu koronującego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Łużyniecka E., Architektura klasztorów cysterskich, Wrocław 2002.

Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Rybandt S., Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.