Rudy Raciborskie – opactwo cysterskie

Historia

   Cystersi zostali sprowadzeni do Rud około 1253 roku z małopolskiego Jędrzejowa. Pierwszy tymczasowy kościół, prawdopodobnie drewniany, zakonnicy wybudowali zaraz po przybyciu, a w 1258 roku książę raciborski Władysław nadał ufundowanemu przez siebie opactwu liczne przywileje. Budowę murowanego rozpoczęto po sprowadzeniu do Rud całego konwentu około 1300 roku. Kościół wybudowany w stylu gotyckim z elementami romańskimi, konsekrowano w 1303 roku.
   Opactwo stało się ośrodkiem edukacyjnym oraz sanktuarium maryjnym, do którego przybywały rzesze pielgrzymów, ze względu na obraz Matki Boskiej Pokornej. Rozkwit klasztoru był zakłócany, podobnie jak w innych śląskich klasztorach, zawieruchami wojennymi. Lata kryzysu przyniosły wojny husyckie w pierwszej połowie XV wieku. Najazdy husytów skutkowały niszczeniem mienia i grabieniem majątku. Trudny okres dla klasztoru przyniosły również lata reformacji i wojny trzydziestoletniej. Klasztor był kilkakrotnie plądrowany i obciążany kontrybucjami. W 1625 liczba członków miejscowego konwentu spadła do pięciu.
   Po zakończeniu wojny dla klasztoru nadeszły lepsze lata związane z postacią opata Andreasa Emanuela Pospela i jego następców. Przebudowano wówczas klasztor i kościół nadając mu barokowy charakter, a na północ od klasztoru wzniesiono pałac opacki. W latach 1785–1790 przeprowadzono kompleksową modernizację wystroju świątyni. W 1810 roku sekularyzacja, wprowadzona przez rząd pruski, zakończyła historię zakonu w Rudach. W budynkach klasztornych założono szpital, a następnie przekazano je landgrafowi Wilhelmowi von Hessen-Rothenburg, który rozpoczął ich przebudowę na prywatny pałac. W 1945 roku kościół i opactwo zostały spalone przez wojska sowieckie. Gruntowną odbudowę kościoła rozpoczęto w 1947, a prace renowacyjne prowadzono etapami aż do roku 2000.

Architektura

   Kościół klasztorny wybudowano z bardzo dobrze wypalonej cegły, uzupełnionej w częściach konstrukcyjnych i dekoracyjnych piaskowcem (wsporniki, zworniki, maswerki, ościeża). Jest on budowlą orientowaną na planie krzyża łacińskiego,  trójnawową, o układzie bazylikowym z nawą główną wyższą od naw bocznych. Nawa główna o szerokości 7,4 metra oświetlana jest ostrołukowymi oknami, podobnie jak szerokie na 4,4 metra nawy boczne. Prezbiterium o wymiarach wewnętrznych 7,5×7,3 metra oraz przylegające do niego kaplice boczne wzniesiono na planie kwadratu, nawiązując do układu macierzystego opactwa w Jędrzejowie. W prezbiterium znajduje się otwór okienny znacznie większych rozmiarów niż pozostałe okna, wypełniony maswerkiem. Głównym elementem fasady zachodniej był romańsko – gotycki wejściowy portal. Pierwotnie kościół był bezwieżowy (co nakazywała surowa reguła cysterska), na przecięciu naw umieszczono jedynie niewielką sygnaturkę. Długość całej budowli wyniosła 48,5 metra.
   Wnętrze świątyni nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, a poszczególne przęsła oddzielono szerokimi gurtami, spływającymi w nawie głównej na filary międzynawowe i nadwieszane pilastry. Gurty naw bocznych spływają z jednej strony na filary przyścienne z wtopionymi narożnymi kolumnami – służkami żeber, a z drugiej strony przechodzą w przyporę złączoną z filarami międzynawowymi. Prawie kwadratowe przęsła nawy głównej odpowiadają prostokątnym przęsłom naw bocznych.
   W ścianie północnej skrajnie zachodniego przęsła ostrołukowy portal prowadził do wąskiego korytarza o szerokości pół metra w grubości muru, który stanowił połączenie z okrągłą wieżyczką z krętymi schodami i wyżłobioną w murze poręczą. Schody te prowadziły ponad sklepienia nawy głównej. Od strony zewnętrznej wieżyczka wspierała się na kamiennym wsporniku.
   Wnętrze kościoła pierwotnie pokryte było polichromią, umieszczoną głównie na ważniejszych elementach konstrukcyjnych i w prezbiterium na większych płaszczyznach. Na żebrach i gurtach międzyprzęsłowych występowały biało – czerwone pasy  o szerokości 4-5 cegieł, a poszczególne segmenty były odgraniczone paskami  swobodnych linii malowanych wzdłuż spoin. W nawach bocznych wymalowano czarne pasy, natomiast w nawie głównej trójdzielne, biało-czarno-białe. Polichromia szaroniebieska pokrywała trzony służek, ich głowice i wsporniki, a białe pola gurt ozdabiały czerwone, pięciolistne rozety. Na wystrój malarski prezbiterium składała się barwna dekoracja dolnej partii ścian sklepień i ościeży wschodniego okna. Dodatkowo mniej więcej 1,2 metra ponad posadzką znajdowała się strefa z malowaną kotarą, imitacyjnie zawieszoną na kółkach i hakach. Użyto kolorów szaroniebieskich, cynoborowych, a także czerwonego, żółtego, białego i czarnego.
   Trójskrzydłową zabudowę klasztorną otaczającą kwadratowy wirydarz ulokowano na północ od kościoła. Przy jej wznoszeniu ściśle przestrzegano ustalonego przez cysterską regułę układu. W skrzydle wschodnim, przylegającym do północnego ramienia transeptu kościoła, znajdowała się na parterze zakrystia z wydzielonym armarium (pomieszczenie na podręczny księgozbiór). Mieściła się ona w dwóch kwadratowych przęsłach sklepionych żebrowo i była oddzielona od armarium szeroką arkadą, podobną do występujących w kościele. Obok zakrystii usytuowano kapitularz, schody prowadzące na piętro (pod nimi usytuowano karcer), audytorium i obszerne pomieszczenie dla zakonników pracujących wewnątrz klasztoru. Na piętrze mieścił się skarbiec, pokój opata i dormitorium, które połączono schodami w ramieniu transeptu bezpośrednio z kościołem (by ułatwić mnichom przejście na nocne modlitwy). W parterowym skrzydle północnym umieszczono jedyne w klasztorze ogrzewane pomieszczenie, refektarz i kuchnię, a naprzeciw jadalni lawatorium. W skrzydle zachodnim znajdowały się spiżarnie, składy (cellaria) oraz refektarz konwersów. Ich sypialnie mieściły się na piętrze.
   Od strony południowej kościoła znajdował się ogród. Do klasztoru prowadziły dwie bramy: jedna na dziedziniec przykościelny, druga do zabudowań gospodarczych, które prawdopodobnie były nieco mniej rozbudowane niż w innych klasztorach cysterskich na Śląsku.

Stan obecny

   Obecnie zabudowania klasztorne całkowicie straciły pierwotne cechy stylowe. Zachowała się jedynie zakrystia z armarium oraz fragmenty kapitularza w skrzydle wschodnim. Również kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny uzyskał barokową fasadę, a elewacje transeptu i prezbiterium zwieńczono nowymi szczytami. Średniowieczny pozostał układ świątyni, a zwłaszcza korpus nawowy, choć mury nawy głównej i transeptu zostały podwyższone w XVII wieku, co spowodowało zniszczenie pierwotnego gzymsu koronującego.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Rybandt S., Średniowieczne opactwo cystersów w Rudach, Wrocław 1977.
Świechowski Z., Architektura na Śląsku do połowy XIII wieku, Warszawa 1955.
Strona internetowa wikipedia.org, Opactwo Cystersów w Rudach.