Historia
Początki zamku Rogowiec (niem. Hornsburg) sięgały końca XIII wieku i prawdopodobnie wiązały się z księciem Bolkiem I świdnickim, który mógł nakazać zbudować go jako jedno z ogniw łańcucha umocnień wzdłuż granicy czeskiej, w ramach nowej jednostki terytorialnej, powstałej z połączenia księstwa lwóweckiego i południowej części księstwa wrocławskiego. Kasztelanem zamku był wówczas niejaki Reinczko Schoff z Makowic, oficjał na dworze Bolka I, odnotowany w przekazach pisanych w 1292 roku („Reinsko castellanus in Hornsberch”). Reinczko urząd kasztelana Rogowca dzierżył jeszcze w 1299 roku, kiedy to świadkował na kolejnym dokumencie Bolka I.
W 1316 roku zamek stał się bazą wypadową księcia Władysława legnickiego, w konflikcie z Bolesławem brzeskim. Z Rogowca najeżdżał księstwo brata, razem z miejscowym rycerzem o nieznanym imieniu i drużyną utworzoną z ludzi wyjętych spod prawa. Przed połową XIV wieku, w czasie wojny Bolka II świdnickiego z Janem Luksemburskim, na zamku przetrzymywani mieli być więźniowie określeni jako zdrajcy. Podobno przebywał w nim też w 1353 roku książę, przed planowanym najazdem na czeskie ziemie. W trakcie walk i czeskiego najazdu z 1345 roku, Rogowiec prawdopodobnie został zniszczony, a co najmniej odniósł uszkodzenia w trakcie intensywnego oblegania. Pożar wywołany podłożeniem ognia pod obwód obronny, znacznie osłabił konstrukcję budowli i najpewniej przyczynił się do pęknięcia głównej wieży – bergfriedu na trzy części. Ewentualnie do jej zniszczenia dojść mogło na skutek aktywności skalnego osuwiska.
W drugiej połowie XIV wieku Rogowiec nadal odgrywał istotną rolę w sieci warowni połączonego od 1348 roku księstwa świdnickiego i jaworskiego. Został odbudowany, zapewne z inicjatywy Bolka II, gdyż w 1364 roku odnotowany został jako jego własność na dokumencie Karola IV Luksemburskiego, związanym z układem obu władców o przeżycie. Burgrabią na zamku był wtedy Mikołaj Bolcze, czy też Nickel Boltz, ochmistrz dworu świdnickiego („Nicole Bolczen hovemeistere und burgrave czum Hornsberge”), za którego przeprowadzona miała zostać rozbudowa Rogowca. W 1392 roku, po śmierci Agnieszki, wdowy po Bolku II, zamek wraz z całym księstwem świdnicko-jaworskim przeszedł pod panowanie czeskie. Początkowo zachował państwowy charakter – w 1404 roku król Wacław IV nadał go Janowi Krušinie von Leuchtenberg, staroście księstwa świdnicko-jaworskiego. Po śmierci czeskiego możnowładcy trzy lata później zamek wrócił do domeny królewskiej i pod zarząd burgrabiów. W 1409 roku odnotowana została wzmianka o burgrabim Franczku Adelungspach, a w 1423 roku o burgrabim nienazwanym z imienia. Już jednak w 1420 roku w Rogowcu przebywać miał Franciszek z Pogorzeli, trudniący się napadami i rozbojami.
W okresie wojen husyckich według późniejszej i niepotwierdzonej tradycji zamek miał zostać zdobyty i zniszczony w trakcie czeskiego najazdu z 1428 roku, wraz z pobliskimi zamkami Radosno i Nowy Dwór oraz wsiami Rybnicą i Grzmiącą. Od co najmniej 1429 roku w Rogowcu siedzieli sławni rycerze-rabusie, panowie Schellendorf („Herr Wentzel von Schellendorff dem Hornisberge gesessen”), wykorzystujący okres ogólnego chaosu i bezprawia. Po śmierci Wentzela, jego synowie Hans i Nikolaus wspierali interesy królów czeskich na Śląsku, wpierw Jerzego z Podiebradów, następnie Władysława Jagiellończyka. Ostatecznie ich działania sprowokowały odwetową wyprawę wojsk stanów śląskich i króla Macieja Korwina, prowadzoną przez starostę Georga von Stein, która zdobyła Rogowiec w 1482 roku. Rok później zamek odnotowano jako zrujnowany („burgstal Horrnstein”). Nie został już nigdy odbudowany, natomiast podległe mu lenna na początku XVI wieku włączono do dóbr książańskich.
Architektura
Zamek zbudowany został w szczytowej partii Rogowca, jednego ze wzniesień wysokiego górskiego łańcucha. Skaliste, wysokie stoki zapewniały ochronę zwłaszcza od wschodu i zachodu, częściowo także od północy, podczas gdy na południu wzgórze zamkowe łączyło się przełęczą z kolejnym, wyższym wzniesieniem o nazwie Jeleniec. Na północnym – wschodzie nieco łagodniejsze zbocza stopniowo opadały ku odległej o kilkaset metrów dolinie rzeki Rybnej oraz ku osadzie Grzmiąca. Przełęcz, jako najdogodniejsza droga dostępu do zamku, przecięta została poprzecznym przekopem. Szczytowa partia wzgórza od zachodu tworzyła niewielki cypel, na którym wzniesiono najstarsze zabudowania mieszkalno – obronne, rozbudowywane w drugiej połowie XIV wieku i w XV stuleciu ku stronie południowej i wschodniej. Na zachodnim zboczu znajdował się niewielki staw, będący dla zamku głównym ujęciem wody. Od południa z dolną częścią zamku sąsiadował kamieniołom.
Zamek górny w planie miał kształt zbliżony do trójkąta równoramiennego o bokach długości około 25 metrów. W jego zachodnim narożniku stała cylindryczna wieża – bergfried o średnicy 10 metrów i grubości muru wynoszącej 3,6 metra, połączona z dwoma odcinkami obwodu obronnego. Szerokość wzniesionego z łamanego kamienia muru obwodowego była zróżnicowana, wynosiła od 1-1,3 metra nad zachodnią skarpą do 2,5 metra na pozostałych, bardziej zagrożonych odcinkach. W pierwszej fazie użytkowania z końca XIII wieku zabudowę zamku tworzył podłużny budynek zajmujący wschodnią część dziedzińca, z wnętrzem wielkości około 6,5-7 x 24-25 metrów. W przyziemiu miał dwa wejścia prowadzące z dziedzińca, parter mógł więc być podzielony na dwa pomieszczenia. Dodatkowo na styku bergfriedu i muru obwodowego od strony zachodniej znajdował się wlot do niskiego korytarza biegnącego wzdłuż fundamentu tego muru, który najpewniej pełnił funkcję zbiornika na wodę. Zewnętrzną strefą obrony zamku były obwarowania ziemne, składające się z częściowo wykutej w skalnym podłożu fosy i zewnętrznego wału utworzonego z rumoszu.
W drugiej połowie XIV wieku zamek został znacznie przekształcony, w ramach odbudowy ze zniszczeń wojennych lub z powodu uszkodzeń spowodowanych niestabilnym podłożem. Częściowo zburzona wieża główna przestała wówczas pełnić funkcję bergfriedu i została zredukowana do wysokości muru obwodowego (pomimo prób wzmacnianie fundamentów i podparcia od strony dziedzińca przyporą). Na miejscu rozebranego budynku mieszkalnego powstał czworoboczny budynek o wymiarach wnętrza parteru 7 x 15 metrów, usytuowany w północno – wschodnim narożniku dziedzińca, z dłuższą osią wschód – zachód, a więc odmienną od starszej budowli. Posiadał on wykutą w skale, sklepioną kolebką piwnicę wielkości 6 x 12 metrów, do której prowadził murowany korytarz pochylni od strony południowej. Poczynając od parteru, murowanymi elementami były ściany północna i wschodnia, wspólne z murem obwodowym. Od strony południowej i zachodniej budynek miał ściany wzniesione w konstrukcji szachulcowej. Dodatkowym elementem murowanym była cylindryczna klatka schodowa ulokowana w narożniku północnym muru obwodowego, być może o formie małej baszty, zapewniająca komunikację z parteru na piętro budynku. Obronę zamku w XIV wieku wzmocniono z trzech stron nowym zewnętrznym murem grubości od 1 do 1,5 metra. Utworzył on bardzo wąski parcham od północy i zachodu oraz niewielki dziedzińczyk po stronie południowej. Wjazd na jego teren zapewniał drobny narożny budynek bramny o wymiarach wewnętrznych 2 x 2 metry, otwarty od strony zamku górnego.
Rozbudowa zamku z XV wieku ponownie mogła być związana z odbudową ze zniszczeń wojennych, spowodowanych przez wystrzelone granitowe kule. Na zamku górnym, w miejscu zniszczonego, podpiwniczonego budynku, pozostawiono wolną przestrzeń połączoną furtą z międzymurzem. W najwyższym punkcie terenu, w południowej części dziedzińca, powstał nowy budynek mieszkalny, prawdopodobnie o proporcjach wieży. Budowla ta o wymiarach zewnętrznych 9,2 x 11 metrów miała wejście na poziomie parteru. Od strony wschodniej przylegało do niej palenisko na kamiennej podmurówce. Na terenie międzymurza budynek bramny został rozbudowany przeszło dwukrotnie do wymiarów wnętrza około 4 x 4 metry. Prawdopodobnie uzyskał też zamknięcie od strony zamku górnego, przez wzniesienie ściany szachulcowej na kamiennej podmurówce.
Największe inwestycje w ostatniej fazie rozbudowy zamku przeprowadzono na wschodnim podzamczu, które po raz pierwszy zostało otoczone kamiennym murem obronnym, obejmującym obszar większy od zamku górnego włącznie z parchamem. Podzamcze nie posiadało własnego muru jedynie od strony zachodniej, tam bowiem od zamku górnego oddzielone było naturalną wysoką skalną ścianą. Mur podzamcza biegł kilkoma prostymi, stosunkowo krótkimi odcinkami. Miał około 1,2-1,4 metra grubości, jedynie na południowym – zachodzie szerokość zwężała się do około 1 metra. Główna brama szerokości 2,6 metra utworzona została w pobliżu północnego narożnika. Obronę podzamcza prawdopodobnie wzmacniały dwie czworoboczne baszty na odcinku wschodnim i południowo – wschodnim. Zabudowa wewnętrzna ulokowana została wzdłuż muru w południowej i południowo – wschodniej części podzamcza. Był to zrębowy budynek mieszkalny o wymiarach około 6 x 12 metrów, prostopadle do niego ulokowana kuźnia wielkości około 4,5 x 7 metrów, z północną ścianą konstrukcji szachulcowej oraz z południową ścianą przeprutą furtą o szerokości 1 metra, a także znajdujący się pod zadaszeniem warsztat z paleniskiem na kamiennej podmurówce. W północnej części podzamcza znajdowała się kuchnia z dużym czworobocznym paleniskiem.
Stan obecny
Obecnie z zamku zachowały się jedynie fragmenty składające się z reliktów murów obwodowych, nikłych, odkrytych w trakcie badań archeologicznych pozostałości po budynkach bramnych i basztach oraz fragmentu cylindrycznej wieży – bergfriedu o wysokości około 3 metrów. Wstęp na teren Rogowca jest wolny, warto jednak pamiętać, iż uchodzi on za najwyżej położony zamek na terenie Polski, przez co dojście do niego wymaga nieco zachodu. Góra na której został zbudowany wznosi się na 870 metrów n.p.m.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Adamska D., Błoniewski P., Boguszewicz A., Chorowska M., Dudziak T., Kwaśniewski A., Zamki i dwory obronne na Śląsku, tom 1, księstwo świdnickie, Wrocław 2026.
Boguszewicz A., Corona Silesiae. Zamki Piastów fürstenberskich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnickiego i ziębickiego do połowy XIV wieku, Wrocław 2010.
Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku, Wrocław 2003.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Rozpędowski J., Zamek Grodno w Zagórzu Śląskim i zamki Nowy Dwór, Radosno, Rogowiec, Wrocław 1960.