Reszel – zamek biskupi

Historia

    Według kronikarza Piotra z Dusburga pierwsza drewniano – ziemna strażnica w Reszlu została wzniesiona przez Krzyżaków w 1241 roku, na miejscu zdobytego, pruskiego grodu. Była ona parokrotnie niszczona i palona, jednak szybko ją odbudowywano, gdyż stanowiła ważny strategicznie punkt w walkach o wschodnie tereny Prus. W 1254 roku ziemie wokół Reszla przekazano biskupowi warmińskiemu, jako część należnego mu feudalnego dominium, jednak z oddaniem ważnej strażnicy Krzyżacy zwlekali aż do 1300 roku.
    Za inicjatora budowy zamku Rößel uważa się biskupa Jana I z Miśni, który postanowił w szybko rozwijającej się osadzie wznieść murowany już ośrodek władzy sądowniczej i administracyjnej. W latach 1350-1360 zbudował on dom wschodni i fragmenty murów obwodowych. Wykorzystano przy tym ziemne obwarowania wcześniejszej strażnicy krzyżackiej. W kolejnym etapie datowanym na lata 1360-1370 zamek uzyskał pełen obwód murów i niską jeszcze wówczas wieżę narożną. Do 1400 roku wzniesiono dwa dalsze skrzydła, krużganki, przedbramie i podwyższono wieżę. W XV wieku przedbramie zastąpiono nową wieżą bramną. W latach 1505-1533 zmodernizowano zewnętrzny obwód obronny wprowadzając półokrągłe basteje.
    Zamek był świadkiem wszystkich wojen i nieszczęść XV i XVI wieku. Po bitwie pod Grunwaldem został na krótko przejęty przez wojska Władysława Jagiełły. W trakcie wojny trzynastoletniej mieszczanie Reszla początkowo stanęli po stronie zbuntowanego Związku Pruskiego, lecz już w 1455 roku rozpoczęli pertraktacje w sprawie powrotu pod zwierzchnictwo Zakonu. Wpływ na to miała zapewne postawa biskupa Franciszka Kuhschmalza, gorącego zwolennika Krzyżaków. W dalszym etapie wojna przyniosła miastu i zamkowi dotkliwe straty, oba zostały splądrowane przez wojska zaciężne i jednej i drugiej strony. Po drugim pokoju toruńskim z 1466 roku Reszel  wraz z całą Warmią znalazł się pod zwierzchnictwem Polski, a na zamku znalazła się polska załoga. W latach 1478-1479 kolejne szkody poczyniła tzw. wojna popia, wszczęta w wyniku konfliktu o obsadę biskupstwa warmińskiego. Zamek w Reszlu opierał się najdłużej wojskom nieuznawanego przez króla Polski biskupa Mikołaja Tungena. Zniszczone zostały wówczas zewnętrzne obwarowania, które wyremontowano i wzmocniono na początku XVI wieku. Podczas ostatniej wojny polsko – krzyżackiej z lat 1519-1521 załoga zamku, złożona głównie z zaciężnych czeskich, dwukrotnie odparła ataki wojsk krzyżackich pod wodzą Albrechta Hohenzollerna. Hołd Pruski z 1525 roku ostatecznie zakończył konflikt, a Reszel wszedł w skład Prus Królewskich.
    Od połowy XVI wieku zamek zaczął tracić znaczenie militarne, stając się jedynie letnią rezydencją biskupów. W tym celu pod koniec XVI stulecia przeprowadzono prace remontowe, adaptując warownię na wygodniejsze pomieszczenia mieszkalne. Prace te kontynuowano w XVII wieku, choć zamek z zewnątrz wciąż zachowywał swój gotycki charakter. W końcu XVIII wieku umieszczono w nim więzienie, co wiązało się z podziałem części sal na cele. Lata 1806 i 1807 przyniosły niestety dwa poważne pożary. Odbudowa zniszczeń w okresie 1822-1823 powstrzymała co prawda dalszą destrukcję, lecz przyniosła jednak zagładę wielu elementów zamku. Skrzydło południowe zaadoptowano na zbór luterański i obniżono o dwie kondygnacje. Usunięto dawne podziały wewnętrzne, stropy i sklepienia, zamurowano bądź przekształcono otwory okienne. Powstał także nowy szczyt zachodni z niewielką wieżyczką. W skrzydle wschodnim rozebrano kondygnację spichlerzową i przebudowano wnętrza na cele mieszkalne, usunięto także krużganki wokół dziedzińca. W okresie międzywojennym w zamku umieszczono muzeum regionalne, a po drugiej wojnie światowej rozpoczęto długotrwały remont.

Architektura

    Zamek i miasto ulokowano w szerokim zakolu Sajny, na skraju wzniesienia, którego stoki od wschodu i południa opadały stromo w kierunku rzeki, płynącej tu w głębokim wąwozie. Warownia została wzniesiona z cegły na granitowych fundamentach, na planie o wymiarach 43×45 metrów. Najwcześniej powstał budynek wschodni oraz czworokątny obwód murów obronnych z wysuniętą wieżą bramną w kurtynie zachodniej i potężną, cylindryczną wieżą o czworokątnej podstawie w narożniku północno – zachodnim. Wewnątrz utworzył się czworoboczny dziedziniec ze studnią pośrodku. Jeszcze przed 1400 rokiem wzniesiono południowe skrzydło mieszkalne, a do kurtyny północnej i zachodniej dobudowano niższe i węższe skrzydła. Podwyższono także wieżę narożną oraz utworzono krużganki wzdłuż południowego i wschodniego skrzydła. Ich dolna część była murowana, a górna drewniana.
    Po 1400 roku podwyższono mury obronne od północy i zachodu, wieńcząc je krytymi gankami obronnymi, rozbudowano i podwyższono także wieżę bramną. Jej ostrołukowy przelot bramny umieszczony został we wnęce, nad którą znalazły się pomieszczenia wartownicze oraz urządzenia służące do opuszczania i podnoszenia żelaznej brony. Mur zachodni zwieńczony był także machikułami opartymi na granitowych wspornikach. Wszystkie urządzenia obronne: wieża, brama, ganki obronne murów i skrzydeł mieszkalnych, były ze sobą skomunikowane, tworząc zamknięty obwód obronny.
    Całość zamku wzmacniał zewnętrzny pas obwarowań, a od łatwiej dostępnej północnej i zachodniej strony nawet trzeci mur obronny. Zostały one sprzężone z fortyfikacjami miejskimi. Uzupełniały je baszty z pierwszej połowy XVI wieku: narożna, cylindryczna po stronie północno – zachodniej oraz półokrągłe w narożniku północno – wschodnim i w kurtynie północnej. Ta ostatnia posiadała murowany ganek łączący ją ze skrzydłem północnym zamku głównego. Wjazd prowadził przez zewnętrzną czworoboczną wieżę bramną w narożniku południowo – zachodnim. Całość uzupełniała prawdopodobnie sucha fosa.
   Najstarsze skrzydło wschodnie posiadało cztery kondygnacje, było podpiwniczone i zwieńczone gotyckimi szczytami przy krótszych bokach. Piwnice pełniły funkcje magazynowe, a przyziemie gospodarcze i urzędnicze. Umieszczono tam zbrojownię, kuchnię i izby łowczego oraz rybackiego. Na piętrze znajdowało się pięć pomieszczeń, w tym komnaty mieszkalne służące burgrabiemu i gościom, oraz kaplica nakryta sklepieniem gwiaździstym. Wyżej znajdowało się niskie piętro magazynowo – obronne, a na najwyższej, czwartej kondygnacji jednoprzestrzenne piętro obronne. Skrzydło południowe liczyło również cztery piętra. W przyziemiu znajdowała się kuchnia, browar, łaźnia i spiżarnia, na piętrze apartamenty biskupie, mały i duży refektarz oraz izba komornika. Dwie najwyższe kondygnacje, podobnie jak w skrzydle głównym, były przeznaczone na magazyn i do obrony. Budynki przy kurtynie zachodniej i północnej miały po dwie kondygnacje, przeznaczone na cele administracyjne i mieszkania. W średniowieczu komnaty reprezentacyjne ogrzewane były piecem typu hypocaustum, który z piwnicy pod kaplicą dostarczał przewodami ciepłe powietrze. Latryny umieszczone były w gdaniskach po stronie północno – wschodniej i południowej.

Stan obecny

    Współcześnie zamek w Reszlu, pomimo niefortunnych zmian jakie przeszedł w XIX wieku, jest jednym z lepiej zachowanych zamków na terenie Polski. Obecnie funkcjonuje w nim hotel i restauracja, jest jednak udostępniony do zwiedzania. Według informacji z oficjalnej strony internetowej wejść na zamek można w godzinach od 9 do 18.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.