Radom – klasztor bernardyński

Historia

   Początki klasztoru bernardyńskiego w Radomiu sięgają drugiej połowy XV wieku, kiedy to zakon został sprowadzony do Polski przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka. Miejsce pod jego budowę zostało wyznaczone w 1468 roku, a w kolejnym zostało ono zatwierdzone przez biskupa krakowskiego. Początkowo kościół i klasztor, wybudowane w ciągu jednego roku, były drewniane. Ponieważ znajdował się on poza murami miasta, przyjął formę twierdzy otoczonej wałami, pozwalającej na obronę w przypadku ataku nieprzyjaciela.
   Murowany kościół i klasztor został wzniesiony w kilku fazach. Bernardyni sami wybudowali cegielnię w której wypalali gotyckie cegły. Sami też gasili wapno i wykonywali prace murarskie. W pierwszej kolejności wybudowane zostało prezbiterium wraz z zakrystią, która miała pełnić funkcję skarbca. Następnie wzniesione zostało południowe skrzydło klasztorne, a kolejnym etapem był korpus kościoła, wybudowany pod koniec XV wieku lub na początku XVI stulecia. Najpóźniej, w pierwszej ćwierci XVI wieku wzniesione zostały pozostałe skrzydła klasztorne, połączone krytym piętrowym krużgankiem, z niewysoką wieżyczką w północno-wschodnim narożniku, charakterystyczną dla średniowiecznych klasztorów bernardynów. W 1598 roku od strony północnej dobudowano kaplicę św. Anny.
   W latach powstania styczniowego 1861-1864 klasztor był miejscem manifestacji patriotycznych. Tu także zapadały ważne decyzje z udziałem płk. M. Langiewicza. Działalność taka spotykała się z carskimi represjami, na skutek których w głąb Rosji zesłano wielu zakonników. Ukazem carskim klasztor zamknięto, a zabudowania przejęły rząd gubernialny, wojsko i policja. W latach 1911-1914 przeprowadzono restaurację i rozbudowę kościoła według projektu architekta Stefana Szyllera. Od strony zachodniej dobudowano “basztę” z klatką schodową oraz dwie kruchty. Ponadto przebudowano i połączono w nawę boczną kaplice św. Anny i św. Agnieszki. Bernardyni odzyskali kościół i klasztor w 1936 roku. Ostatnie duże prace remontowe przeprowadzono w latach 1998-2000.

Architektura

   Klasztor usytuowano poza murami obronnymi starego miasta, przy wschodniej części drogi wybiegającej z bramy miejskiej. W skład zespołu klasztornego wchodził kościół pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej wraz z prezbiterium, zakrystią i skarbcem, oraz dostawione do niego trzy skrzydła konwentu, które otoczyły wirydarz. Od południowej strony klasztoru usytuowano skrzydło gospodarcze z budynkiem kuchennym, tzw. piekarnikiem z piramidalnym kominem. Ponadto zakonnicy przy klasztorze posiadali ogród, obszerne podwórze z zabudowaniami gospodarczymi m.in. stodołę i wozownię oraz sadzawkę rybną i łąkę.
   Całe południowe skrzydło pierwotnie było budynkiem wolnostojącym, podpiwniczonym, z elewacjami przeprutymi ostrołukowymi oknami. Jego wschodnia część na parterze mieściła najważniejsze z punktu widzenia użyteczności klasztornej pomieszczenie w którym spożywano posiłki. Był to wielki refektarz, służący jednocześnie jako miejsce zebrań kapituł. Od zachodu sąsiadował on z mieszkaniem gwardiana, natomiast na piętrze znajdowały się cele zakonne, które w dalszym etapie budowy wydłużono ku zachodowi. Półtrakt od strony północnej stanowił długi na całą długość budynku korytarz będący później czymś w rodzaju ramienia krużganka. Skrzydło południowe zostało wzniesione z cegły o wątku gotyckim, zaś naroża skrzydła od strony wschodniej i zachodniej wzmocniono przyporami, przykrytymi pulpitowymi daszkami z cegły. Skrzydło zostało nakryte dachem siodłowym, ujętym w dwa różniące się od siebie szczyty. Fasadę zachodnią ujęto dwiema szerokimi i masywnymi przyporami, o dosyć wydatnych uskokach. Blendy były tynkowane i barwione na czarno.
   Wschodnie skrzydło klasztoru łączące kościół ze skrzydłem południowym mieściło w sobie zakrystię, bibliotekę i spiżarnię. Skrzydło zachodnie zamknęło całe założenie w czworobok, z wirydarzem pośrodku. Początkowo budynki obu tych skrzydeł były zapewne parterowe. W późniejszym czasie oba ramiona założenia zostały nadbudowane i nakryte dwuspadowym dachem. Całość założenia połączono od strony kościoła krytym krużgankiem, przebijając w szkarpach ostrołukowe przejścia. W północno-wschodnim narożu wirydarza, na wzmocnionych murach wystawiono niewielką wieżę, która pierwotnie była nakryta niskim namiotowym dachem. Na początku XVI stulecia w pobliżu refektarza dobudowano jeszcze prostopadłe do południowego skrzydła klasztoru, obszerne zaplecze gospodarcze.
   Kościół klasztorny składa się z prostokątnej pojedynczej nawy, przykrytej sześcioramiennym sklepieniem gwiaździstym, o żebrach opadających na kamienne wsporniki oraz krótkiego, niższego i węższego dwuprzęsłowego prezbiterium, zakończonego na wschodzie trójbocznie. Nawę kościoła połączył z prezbiterium szczątkowy, wąski transept, w którym prawdopodobnie pierwotnie znajdowało się lektorium, wydzielone z obu stron ostrołukową arkadą tęczy. Początkowo fasada główna kościoła pozbawiona była wszelkich dobudówek. Dzieliły ją na trzy części dwie przypory, pomiędzy którymi usytuowany był skromny portal, prowadzący bezpośrednio do świątyni. Nad wejściem umieszczono rozglifioną rozetę. Przy dwóch przęsłach nawy od północy dostawiona została kaplica św. Anny.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Janicka A., Kościół i klasztor bernardynów w Radomiu od XV do XVIII wieku [w:] Acta Universitatis Lodziensis 85, 2010.
Smirnowa L., Kilka uwag na temat architektury polskich klasztorów bernardyńskich [w:] Dziedzictwo architektoniczne. Rekonstrukcje i badania obiektów zabytkowych, red. E.Łużyniecka, Wrocław 2017.

Żabicki J., Leksykon zabytków architektury Mazowsza i Podlasia, Warszawa 2010.