Racławice Olkuskie – kościół Narodzenia NMP

Historia

   Najstarsza informacja o wsi i parafii Racławice pojawiła się w 1325 roku, nie wiadomo jednak kto i kiedy ufundował ówczesny kościół. Kolejny, późnośredniowieczny kościół Narodzenia NMP w Racławicach Olkuskich zbudowany został według najnowszych badań dendrochronologicznych w 1515 lub 1516 roku, przy czym wykorzystano do budowy także drewno z drzew ściętych w 1513 roku. W niższych partiach zachodniej wieży wykorzystano również belki drewna datowanego na koniec XIV stulecia, choć obecna wieża prawdopodobnie została dobudowana lub przebudowana później. Po raz pierwszy jej istnienie odnotowano w biskupiej wizytacji w 1598 roku.
   Patronem kościoła, co wynika z królewskiej własności wsi, był król Polski, ale nie wiadomo czy był on też jego fundatorem. Budowa XVI-wiecznej świątyni mogła być związana z potrzebą powiększenia budowli po tym jak do miejscowej parafii dołączyła wieś Szklary i Zawada.
   Kościół racławicki był kilkakrotnie remontowany. Wiadomo, że naprawy przeprowadzano w latach 1811-1813, w 1830 roku i w latach 1867-1872, kiedy to między innymi dostawiono kruchtę oraz usunięto soboty. Remonty miały też miejsce na początku lat 60-tych  i 90-tych XX wieku oraz w 2007 roku gdy wymieniono oszalowanie. Po zerwaniu desek w ścianie wschodniej odkryto wówczas napis w języku łacińskim: Martinus Josephus Katazynski oraz Albertus. Być może były to imiona budowniczych kościoła.

Architektura

   Późnogotycki kościół wzniesiony został z drewna jodłowego w konstrukcji zrębowej (wieńcowej), czyli bez użycia gwoździ,  z ułożonych poziomo wieńców z belek drewnianych łączonych w narożach (węgłach) na zamki, a następnie oszalowanych. Otrzymał on prostokątną w planie nawę o wymiarach 9,9 na 10,8 metra i węższe, trójbocznie zamknięte prezbiterium po stronie wschodniej, do którego od północy przystawiono zakrystię. Od zachodu nawę poprzedziła późniejsza wieża, którą wzniesiono w konstrukcji słupowej. Nawa i prezbiterium nakryte zostały wspólnym dachem dwuspadowym, a okap dachu wsparto na kroksztynach, co stało się cechą charakterystyczną racławickiej budowli. Co najmniej od początku XVII wieku, a być może od samego początku kościół otoczony był sobotami, czyli niskim zadaszeniem wspartym na słupach i przykrytym jednospadowym dachem, który miał ochraniać od deszczu podstawę budowli i zgromadzonych wiernych.
   Główne wejście do kościoła umieszczono w ścianie zachodniej. Zostało ono wykonane w formie profilowanej arkady przechodzącej w tzw. ośli grzbiet. Dodatkowe wejście umieszczono od południa, gdzie zastosowano portal ostrołuczny o bogato profilowanym ościeżu z późnogotyckim motywem sznura. W portalu umieszczono (zachowane do dziś) deskowe drzwi z gotyckimi okuciami. Jeszcze bardziej dekoracyjną formę nadano portalowi prowadzącemu z prezbiterium do zakrystii. Oprofilowano go motywem ząbków wybiegających w ośli grzbiet, a wewnątrz zastosowano drzwi z desek, okute ze względów bezpieczeństwa od strony prezbiterium blachą z dekoracyjnymi listwami, ćwiekami, kołatką i zamkiem.
   Wnętrze kościoła nakryły stropy płaskie, w nawie z zaskrzynieniami, pokryte barwnymi polichromiami. Arkada tęczy otrzymała formę ostrołukową, natomiast cztery okna osadzone w południowej ścianie nawy ujęto w późnogotyckie bogato profilowane obramienia zwieńczone oślimi grzbietami. Taką formę nadano też oknu we wschodniej ścianie prezbiterium. Obramienia okienne ozdobiono dekoracją ornamentalną.

Stan obecny

   Kościół jest jednym z najlepiej zachowanych i najciekawszych drewnianych zabytków późnogotyckich na terenie Małopolski. Pełni on  wciąż funkcje sakralne, jednak jest udostępniony do zwiedzania. Z racji tego, iż jest on mniej znany, niż drewniane małopolskie zabytki wpisane na listę UNESCO, nie jest tak oblegany przez turystów. Zwraca uwagę również bardzo pozytywne i przyjazne nastawienie do turystów, osoby opiekującej się zabytkiem w czasie, gdy nie odbywają się msze.
   Obecnie wewnętrzne elewacje ścian i sufit nawy oraz prezbiterium ozdobione są renesansowymi polichromiami z XVII wieku (częściowo rekonstruowanymi). Najcenniejszym zabytkiem wyposażenia jest późnogotycka grupa Ukrzyżowania z początku XVI wieku ustawiona na belce tęczowej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Brykowski R., Kornecki M., Drewniane kościoły w Małopolsce południowej, Wrocław 1984.
Cisowski B., Duda M., Szlak architektury drewnianej. Małopolska, Kraków 2005.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Tomczyk K., Kościół parafialny pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Racławicach, Racławice 2014.