Rabsztyn – zamek

 

Historia

   Pierwszy, jeszcze drewniano – ziemny zamek powstał pod koniec XIII wieku. Nie wiadomo z czyjej inicjatywy został wzniesiony. Być może miał przy tym udział małopolski ród Toporczyków z Morawicy, jako iż w 1318 roku Nawój z Morawicy podpisywał się “de Rabstyn”. Inne hipotezy wskazują na biskupa krakowskiego Jana Muskatę lub króla Kazimierza Wielkiego, po którego śmierci miał przejść w prywatne ręce w ramach spłaty długów. Pierwsze pewne informacje o zamku pochodzą z 1394 roku, kiedy to wspomniany został burgrabia Iwo z Karniowa oraz z 1396 roku, gdy wymieniony został kapelan zamkowej kaplicy, Grzegorz.
   W końcu XIV wieku zamek był w zastawie u wojewody krakowskiego Spytka z Melsztyna. W 1412 przeprowadzono jego remont, gdyż na prace przy wieży oraz wykopanie studni, mieszczanin olkuski Piotr Kromer wydał ponad 52 grzywny. Pracował on na zlecenie Jana z Tarnowa herbu Leliwa, opiekuna nieletnich synów Spytka, poległego w 1399 roku w bitwie z Tatarami pod Worsklą. Prawdopodobnie wzmocnienie zamku miało związek z wojnami Polski z zakonem krzyżackim i groźbą uderzenia ich sojuszników od południa. Burgrabią Rabsztyna był wówczas Peszek Momot herbu Gryf.
   W 1439 roku syn Spytka, o tym samym imieniu, zawiązał konfederację polskich husytów przeciw biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu. Po napadzie na obradującą w Nowym Korczynie radę królewską, poległ on w bitwie pod Grotnikami, a jego majątek wraz z zamkiem został skonfiskowany na rzecz skarbu królewskiego. Wojska królewskie miały oblec Rabsztyn, którego załoga ostatecznie się poddała. Pod naciskiem szlachty, jeszcze w tym samym roku król Władysław Warneńczyk skasował pośmiertny wyrok na Spytku i zwrócił Rabsztyn wdowie po nim – Beatrycze. Następnie warownia jako wiano Jadwigi z Książa przeszła w ręce Andrzeja Tęczyńskiego. W 1442 roku na polecenie króla miał on wzmocnić twierdzę. Wzniesiono wówczas ceglaną nadbudowę wieży głównej, rozbudowano również podzamcze po wschodniej i północnej stronie wzgórza. W 1461 roku Andrzej Tęczyński został zabity przez mieszczan krakowskich, w zemście za ciężkie pobicie płatnerza, który miał źle wykonać zamówioną zbroję. W procesie jaki później przeprowadzono sześciu mieszczan ścięto, a trzech uwieziono w rabsztyńskim zamku i wypuszczono dopiero po zawarciu ugody z miastem. Po śmierci Andrzeja Tęczyńskiego, jego syn Jan został starostą rabsztyńskim i przyjął nazwisko Rabsztyński.
   Na początku XVI wieku zamek znalazł się w rękach Bonerów, którzy przez trzy pokolenia sprawowali urząd starostów rabsztyńskich. W 1573 roku Seweryn Boner gościł na zamku króla Henryka Walezego. W 1587 roku po śmierci Stefana Batorego, Małopolskę najechał pretendent do tronu polskiego Maksymilian Habsburg. W drodze na Kraków próbował on z zaskoczenia zdobyć Rabsztyn, jednak przeszkodził temu ówczesny dowódca zamkowego garnizonu pułkownik Gabriel Hołubek. Ponoć kuszony obietnicami korzyści w zamian za przejście na stronę Habsburga miał odpowiedzieć: “Więcej zdradziec w Polsce już nie ma, wszyscy u Ciebie”. Później przy pomocy górników z Olkusza rozgromił kilkusetosobowy oddział posiłków dla Maksymiliana i brał udział w zwycięskiej bitwie pod Byczyną, którą przypłacił własnym życiem.
   Kolejnym starostą rabsztyńskim został w 1592 roku Mikołaj Wolski, a potem marszałek wielki koronny Zygmunt Myszkowski, który dokonał rozbudowy zamku dolnego. Efekty praz budowlanych z XVII wieku zniweczył najazd Szwedów, którzy spalili zamek. Od tego czasu przestał on pełnić funkcje rezydencjonalne, popadając stopniowo w ruinę.

Architektura

   Najstarsza część zamku znajdowała się na szczycie skały. Jej głównym elementem była wysoka cylindryczna wieża, usytuowana wewnątrz nieregularnego obwodu murów, biegnących po krawędzi skały. Od strony północnej i wschodniej obronę zapewniała sucha fosa i ziemny wał. Od południowej strony przylegało przedzamcze, znacznie powiększone w XVII wieku o trzy trójkondygnacyjne skrzydła mieszkalne zamykające niewielki dziedziniec. Wjazd do zamku prowadził od północy przez most na filarach i czworoboczną wieżę bramną.

Stan obecny

   Do naszych czasów z zamku rabsztyńskiego przetrwały niewielkie relikty gotyckiego zamku górnego znajdującego się na wapiennej skale ostańca, fragmenty ścian zamku dolnego oraz pozostałości bramy wjazdowej. Od 2000 roku prowadzono prace w wyniku których zrekonstruowano wieżę bramną, wyremontowano zamek dolny i nadbudowano mury zamku górnego, jednocześnie przystosowując go do zwiedzania.
   W 2017 roku na zamku zakończył się kolejny etap prac i niestety zgodnie z ostatnio panującą modą na niszczenie zabytków, na dziedzińcu zamku wzniesiono stalowo-szklany, modernistyczny pawilon. W ten oto sposób kolejny polski zamek coraz mniej przypomina historyczną warownię.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Sypek A., Sypek.R., Zamki i obiekty warowne Jury Krakowsko – Częstochowskiej, Warszawa 2004.
Sypień J., Zamek Rabsztyn, Olkusz 2018.