Pyrzyce – kościół Wniebowzięcia NMP

Historia

   Pierwotny kościół Wniebowzięcia NMP wybudowano mniej więcej w połowie XIII wieku o czym świadczy kamienna, dolna część wieży. Następnie w pierwszej połowie XIV stulecia został przebudowany w ceglaną pseudobazylikę z wydłużonym prezbiterium. Po raz pierwszy wzmiankowany był w 1250 roku, przy okazji podziałów gruntów w pobliskich wsiach, a sześć lat później książę Barnim I przekazał patronat nad nim klasztorowi augustianek w Pyrzycach. W pierwszej połowie XV stulecia pod wpływem kościoła Mariackiego w Stargardzie i św. Jakuba w Szczecinie wybudowane zostało obejście prezbiterium. Nieco później, na przełomie XV i XVI zbudowano kruchty przy wieży zachodniej.
   Pierwotnie kościół nosił wezwanie św. Maurycego, pod tym wezwaniem po raz pierwszy pojawił się w źródłach w 1312 roku. Po 1534 roku został przejęty przez protestantów. W 1596 roku został zniszczony przez pożar i odbudowany do 1602. W połowie XIX wieku został częściowo przekształcony w stylu neogotyckim: ujednolicono wtedy wielkość okien, wprowadzono nowe laskowania, wymieniono portal główny w wieży oraz zrekonstruowano większość sklepień. W 1945 roku podczas walk o miasto, świątynia została spalona i zburzona, sklepienia zawaliły się. Ocalały mury korpusu nawowego i dolne partie wieży zachodniej. W 1948 podjęto prace zabezpieczające, lecz zostały one przerwane z powodu braku funduszów. Dopiero w latach 1958-1966 świątynia została odbudowana.

Architektura

   Kościół został wzniesiony w samym centrum lokacyjnego miasta. Złożony jest z trójnawowego korpusu pseudobazylikowego oraz z prezbiterium, zamkniętego pięciobocznie i od pierwszej połowy XV wieku otoczonego obejściem. Od zachodu dostawiona jest wieża na planie prostokąta z kruchtą w przyziemiu i kruchtami po bokach. Na zewnątrz kościół opięty jest małymi przyporami ozdobionymi dekoracyjnymi blendami. Elewacje przeprute są ostrołukowymi oknami. Wieża posiada dekorację w postaci ostrołukowych blend, znajdujących się na kilku kondygnacjach. Nawę i prezbiterium nakrywa wspólny dach dwuspadowy, a obie wieże nakryte są dachami namiotowymi.
   Do wnętrza prowadzą trzy ostrołukowe, gotyckie portale. W środku nawy oddzielone są ostrołukowymi arkadami, wspartymi na ośmiobocznych filarach. Umieszczono na nich lizeny przechodzące w łuki tarczowe, a pola ścian tarczowych podzielono grupami pięciu ostrołukowych blend. Przęsła nawy głównej rozszerzają się ku wschodowi, gdyż linie arkad międzynawowych nie są równoległe.  W prezbiterium nawa główna składa się z trzech przęseł prostokątnych i wschodniego zamykającego na planie wieloboku. Podobny system zastosowano w obejściu – po trzy przęsła prostokątne o nierównej długości oraz pięć trapezoidalnych odpowiadających wewnętrznemu wielobokowi. Także w prezbiterium nawa główna poszerza się ku wschodowi. Przypory w wieloboku obejścia (zachowane z pierwszej fazy jednonawowego prezbiterium) są bogato zdobione prostokątnymi blendami w trzech kondygnacjach, przy czym w dolnej zostały podzielone maswerkami i wimpergami (podobne dekoracje zastosowano na kościele farnym w Gryficach). 
   Nawa główna i prezbiterium nakryte są sklepieniami gwiaździstymi, natomiast w nawach bocznych i obejściu znajdują się sklepienia krzyżowo-żebrowe. Te w obejściu zostały założone niżej w stosunku do nawy głównej prezbiterium, dlatego arkady musiały zostać obniżone. W związku z tym w trakcie budowy obejścia górne partie pierwotnych nisz okiennych w nawie chóru musiały zostać zamurowane (ozdobiono je blendami). Wyjątek stanowiła arkada na osi, która zachowała pierwotną wysokość dawnego okna, gdyż w znajdującym się za nią przęśle obejścia założono sklepienie na wysokości równej prezbiterium. Aby to umożliwić zastosowano tam masywne gurty stanowiące podparcie dla sklepienia w tym przęśle. Celem tej konstrukcji było wypełnienie wnętrza kościoła światłem z największego wschodniego okna, nie zasłanianego przez obejście, a w efekcie z zewnętrznych elewacji wyrosła nietypowa wieża po stronie wschodniej kościoła.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, 2012.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Pyrzyce, kościół Wniebowzięcia NMP.