Prabuty – zamek biskupi

Historia

    Zamek został wzniesiony na miejscu pruskiego grodu, usytuowanego w przesmyku łączącym dwa jeziora. Teren ten zwany był wówczas Resin, a po krzyżackim podboju z 1236 roku pierwsza zakonna strażnica nazwana została Resinburg, a następnie Riesenburg. Po podziale ziem pruskich na cztery diecezje w 1243 roku, Prabuty znalazły się na terenie wydzielonym dla biskupstwa pomezańskiego. Pierwszy etap prac nad budową zamku rozpoczął się w latach 1276-1277, za rządów biskupa Alberta, a rozbudowa założenia nastąpiła w drugiej ćwierci XIV wieku. W 1330 roku lokowano także w pobliżu zamku miasto.
    Wielka wojna z zakonem krzyżackim szczęśliwie ominęła Prabuty, jednak w trakcie wojny głodowej z 1414 roku oraz ponownie w 1422 roku zamek został splądrowany. Podczas rokowań poprzedzających wojnę trzynastoletnią biskup pomezański deklarował ustępstwa na rzecz Związku Pruskiego, jednak ostatecznie oddał zamki w Prabutach i Szymbarku pod opiekę wielkiemu mistrzowi Ludwikowi von Erlichshausen. Załoga krzyżacka stacjonowała na zamku, aż do drugiego pokoju toruńskiego w 1466 roku, a na jego mocy Prabuty pozostały częścią państwa zakonnego.
    Czasy największej świetności zamek przeżywał na początku XVI wieku, za rządów biskupa Hioba von Dobeneck. W latach 1507-1513 dwór biskupi w Prabutach stał się ważnym ośrodkiem humanistycznym skupiającym poetów i myślicieli. Przebywał tu wówczas saski humanista i osobisty lekarz Albrechta Hohenzollerna, Erazm Stella oraz poeta i humanista z Erfurtu Eobanus Hessus. Podczas ostatniej wojny polsko – krzyżackiej biskup przygotowywał zamek do obrony przed wojskami polskimi, lecz do oblężenia ostatecznie nie doszło. Hiob von Dobeneck był członkiem delegacji wysłanej w 1521 roku do Torunia, gdzie podpisano zawieszenie broni.
    W 1525 roku w wyniku sekularyzacji Prus biskupstwo pomezańskie przestało istnieć. Zamek stał się rezydencją księcia pruskiego, który dokonał jego rozbudowy. Ponieważ Prabuty znajdowały się na ważnym szlaku z Niemiec do Królewca, na zamku często bywali ważni goście i odbywały się spotkania dyplomatyczne. Kres świetności przyniósł pożar z 1688 roku. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać, nie podjęto większych prac remontowych, a rozpoczęto pierwsze rozbiórki na materiał budowlany. W XVIII wieku w ocalałych budynkach działały jeszcze magazyny i mieszkanie urzędnika, jednak kolejny pożar z 1787 roku doprowadził do zniszczenia całej budowli i jej rozbiórki w końcu XVIII stulecia.

Architektura

   Zamek znajdował się w północno – zachodnim narożniku miasta. Zbocza wzniesienia chroniły go od strony zachodniej i częściowo od północy, od strony miasta zabezpieczono się przekopując fosę. Warownia była założeniem regularnym, zbliżonym do czworokąta, trójskrzydłowym, może z czterema narożnymi wieżyczkami. W jego skład wchodził dom główny, zlokalizowany od strony zachodniej założenia, stojący nad brzegiem skarpy, opadającej ku jezioru. Połączony był z bocznym, krótszym skrzydłem południowym i poprzez ganek z wieżą danskerową. W narożu północno – wschodnim, na przeciwko domu głównego, stanęła czworoboczna wieża. Główny wjazd na zamek prowadził od strony południowej przez wieżę bramną. Od wschodu rozciągał się czworokątny dziedziniec gospodarczy z dodatkową bramą prowadzącą do miasta. Obydwa wjazdy poprzedzały drewniane mosty zwodzone. Cały zamek otoczono murami obronnymi, podwójnymi od strony zachodniej, gdzie zbocze opadało w kierunku jeziora. Zabudowania gospodarcze znajdowały się zapewne na terenie międzymurza od strony południowo – wschodniej i na wschodnim dziedzińcu.
    Nie zachował się szczegółowy układ pomieszczeń. Wiadomo iż na zamku funkcjonował kościół, umieszczony w skrzydle południowym lub w narożu północno – zachodnim. Do zamku należała także kaplica NMP, umieszczona jednak już poza jego terenem. Z pomieszczeń wymieniane są również: refektarze, komnaty biskupie i zbrojownia oraz gospodarcze: kuchnia, browar, piekarnia, stajnia, spichlerz. Studnia znajdowała się w zachodniej części dziedzińca. Piwnice głównego skrzydła składały się z dwóch obszernych pomieszczeń ze sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na potężnych ceglanych filarach. W murze jednej z piwnic zachowały się ślady kanałów grzewczych, co wskazywałoby na ogrzewanie części zamkowych pomieszczeń ciepłym powietrzem z pieca typu hypocaustum.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych przetrwały piwnice zachodniego skrzydła z zachowanymi gotyckimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, podpartymi przez filary, oraz niedostępne piwnice skrzydła południowego, a także szczątki muru obwodowego i wieży.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.