Prabuty – zamek biskupi

Historia

   Zamek został wzniesiony na miejscu pruskiego grodu, usytuowanego w przesmyku łączącym dwa jeziora. Teren ten zwany był wówczas Resin, a po krzyżackim podboju z 1236 roku pierwsza zakonna strażnica nazwana została Resinburg, a następnie Riesenburg. Po podziale ziem pruskich na cztery diecezje w 1243 roku, Prabuty znalazły się na terenie wydzielonym dla biskupstwa pomezańskiego. Pierwszy etap prac nad budową zamku rozpoczął się w latach 1276-1277, za rządów biskupa Alberta, a rozbudowa założenia nastąpiła w drugiej ćwierci XIV wieku. W 1330 roku lokowano także w pobliżu zamku miasto.
   Wielka wojna z zakonem krzyżackim szczęśliwie ominęła Prabuty, jednak w trakcie wojny głodowej z 1414 roku oraz ponownie w 1422 roku zamek został splądrowany. Podczas rokowań poprzedzających wojnę trzynastoletnią biskup pomezański deklarował ustępstwa na rzecz Związku Pruskiego, jednak ostatecznie oddał zamki w Prabutach i Szymbarku pod opiekę wielkiemu mistrzowi Ludwikowi von Erlichshausen. Załoga krzyżacka stacjonowała na zamku, aż do drugiego pokoju toruńskiego w 1466 roku, a na jego mocy Prabuty pozostały częścią państwa zakonnego.
   Czasy największej świetności zamek przeżywał na początku XVI wieku, za rządów biskupa Hioba von Dobeneck. W latach 1507-1513 dwór biskupi w Prabutach stał się ważnym ośrodkiem humanistycznym skupiającym poetów i myślicieli. Przebywał tu wówczas saski humanista i osobisty lekarz Albrechta Hohenzollerna, Erazm Stella oraz poeta i humanista z Erfurtu Eobanus Hessus. Podczas ostatniej wojny polsko – krzyżackiej biskup przygotowywał zamek do obrony przed wojskami polskimi, lecz do oblężenia ostatecznie nie doszło. Hiob von Dobeneck był członkiem delegacji wysłanej w 1521 roku do Torunia, gdzie podpisano zawieszenie broni.
   W 1525 roku w wyniku sekularyzacji Prus biskupstwo pomezańskie przestało istnieć. Zamek stał się rezydencją księcia pruskiego, który dokonał jego rozbudowy. Ponieważ Prabuty znajdowały się na ważnym szlaku z Niemiec do Królewca, na zamku często bywali ważni goście i odbywały się spotkania dyplomatyczne. Kres świetności przyniósł pożar z 1688 roku. Od tego momentu warownia zaczęła podupadać, nie podjęto większych prac remontowych, a rozpoczęto pierwsze rozbiórki na materiał budowlany. W XVIII wieku w ocalałych budynkach działały jeszcze magazyny i mieszkanie urzędnika, jednak kolejny pożar z 1787 roku doprowadził do zniszczenia całej budowli i jej rozbiórki w końcu XVIII stulecia.

Architektura

   Zamek znajdował się w północno – zachodnim narożniku miasta. Zbocza wzniesienia chroniły go od strony zachodniej gdzie znajdowało się Jezioro Liwieniec i częściowo od północy, natomiast od strony miasta zabezpieczono się przekopując fosę.
   Warownia była założeniem regularnym, zbliżonym do czworoboku, pierwotnie dwuskrzydłowym, może z czterema narożnymi wieżyczkami. W jego skład wchodził dom główny, zlokalizowany od strony zachodniej założenia, stojący nad brzegiem skarpy opadającej ku jezioru. Połączony był z bocznym, krótszym skrzydłem południowym i poprzez ganek z wieżą danskerową. W narożu północno – wschodnim, naprzeciwko domu głównego, stanęła czworoboczna wieża.
   Cały zamek otoczono zewnętrznym obwodem muru obronnego. Główny wjazd umieszczono w nim od strony południowej przez wieżę bramną. Od wschodu i południowego – wschodu rozciągał się wydłużony dziedziniec gospodarczy z dodatkową bramą prowadzącą do miasta. Zapewne znajdowały się na nim także pomocnicze zabudowania np. spichrze, stajnie, kuźnia itp. Obydwa wjazdy poprzedzały drewniane mosty zwodzone.
   Nie zachował się szczegółowy układ pomieszczeń. Wiadomo iż na zamku funkcjonował kościół, umieszczony w skrzydle południowym lub w narożu północno – zachodnim. Do zamku należała także kaplica NMP, umieszczona jednak już poza jego terenem. Z pomieszczeń wymieniane były również: refektarze, komnaty biskupie i zbrojownia oraz gospodarcze: kuchnia, browar, piekarnia, stajnia, spichlerz. Studnia znajdowała się w zachodniej części dziedzińca. Piwnice głównego skrzydła składały się z dwóch obszernych pomieszczeń ze sklepieniami krzyżowo – żebrowymi, wspartymi na potężnych ceglanych filarach. W murze jednej z piwnic zachowały się ślady kanałów grzewczych, co wskazywałoby na ogrzewanie części zamkowych pomieszczeń ciepłym powietrzem z pieca typu hypocaustum.

Stan obecny

   Do czasów współczesnych przetrwały piwnice zachodniego skrzydła z zachowanymi gotyckimi sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, podpartymi przez filary, oraz niedostępne piwnice skrzydła południowego, a także szczątki muru obwodowego i wieży.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.