Poznań – zamek królewski

Historia

   Zamek książęcy w Poznaniu znajdował się w obrębie murów miejskich, zajmując zachodnią część ich obwodu. Jego zasadniczy zrąb tj. obwód obronny i wieża, został wzniesiony przez księcia i króla Przemysła II około 1280 roku, łącznie z murami miejskimi. W 1295 Przemysł II został koronowany na króla Polski, niestety już rok później został zamordowany, a rozbudowa zamku niedokończona. O przerwaniu budowy w pierwszym etapie świadczy zmiana wątku murów z wendyjskiego na gotycki i inny sposób fundamentowania. Prace mogli kontynuować władający Wielkopolską Piastowie głogowsko-żagańscy, a ukończył ją przed rokiem 1337 Kazimierz III Wielki. Natomiast zamkowy budynek mieszkalny, pierwotnie zapewne drewniany, został dostawiony do zachodniego boku założenia w czasach Kazimierza Wielkiego lub Władysława Jagiełły.
   Zamek stanowił rezydencję kolejnych królów: Wacława II, Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego, który w 1341 roku brał w Poznaniu ślub z Adelajdą heską. Militarna niezależność zamku od miasta znalazła wyraz w wypadkach z 1383 roku, kiedy Grzymalici obronili się w zamku, mimo upadku miasta. W XV wieku zamek służył jako rezydencja królewska w czasie kolejnych ślubów, m.in. Jadwigi, córki Kazimierza Jagiellończyka. Świadczy to o jego walorach mieszkalnych i reprezentacyjnych. W 1536 roku budowla spaliła się, lecz przed 1565 rokiem starosta Andrzej Górka odbudował go nadając mu jednocześnie charakter renesansowy. Ponownie poważnie uszkodzony został w 1657 i w 1704 roku, kiedy obsadzony przez Szwedów, bronił dostępu wojskom moskiewskim i saskim. Zniszczenia te spowodowały, że utracił swe znaczenie. W 1783 roku Kazimierz Raczyński przekształcił zamek w budowlę dworską mieszczącą sąd apelacyjny, a następnie archiwum. Po zniszczeniach II wojny światowej gmach Raczyńskiego odbudowano.

Architektura

   Zamek zamknięty był murem obwodowym ze wszystkich stron, również od strony miasta. Od zachodu i północy zamknięty był prostymi odcinkami załamanymi pod kątem prostym, od strony miasta zaś tworzył obrys krzywolinijny dostosowany do formy wzgórza. Od południa usytuowana była wielka wieża, występująca przed lico muru miejskiego na zewnątrz. Wzniesiona ona została z cegły wiązanej w układzie wendyjskim, na planie kwadratu o boku długości około 11 metrów i grubości murów 3 – 3,5 metra. W najniżej położonej kondygnacji posiadała ona komorę o powierzchni nieco ponad 29 m².
   Jedyny wjazd do zamku prowadził od południa z terenu miasta, broniony przez wieżę. Było to jedyne możliwe miejsce, wzgórze bowiem chronione było ze wszystkich pozostałych stron silnym spadkiem. Bezpośrednio przy nim umieszczona była czworoboczna baszta flankująca o wymiarach (wraz z grubością muru obwodowego) 4,6 x 4,9 metrów, z komorą wewnętrzną o wymiarach 1,3 x 1,95 metra, być może wspartą od południa dwoma prostopadłymi przyporami.
   Na przełomie XIV i XV wieku przedłużeniu uległa kurtyna północna, na długości nieco ponad 9 metrów, przez co uzyskała on łącznie około 60 metrów długości. W czasach Kazimierza Wielkiego lub co bardziej prawdopodobne Władysława Jagiełły,  powstał główny dom zamkowy, przy najdłuższym, prostym odcinku murów. Jego znaczne wymiary sprawiły, że podzielono go na cztery kamienice, przykryte poprzecznymi, dwuspadowymi dachami.
   Między zamkiem a zabudową miejską pozostawał w średniowieczu wolny plac, który ułatwiał obronę obiektu we wszystkich kierunkach. Pozostawienie wolnej przestrzeni koło zamku dodatkowo uzasadniał pochyły teren, utrudniający zabudowę.

Stan obecny

   Z dawnego zamku pozostały do dziś nienaruszone fundamenty z XIII i XIV wieku o grubości około 2 metrów, ściany działowe najniższej kondygnacji, zachodnia ściana do około 10 metrów wysokości z tego samego okresu, oraz pochodząca z XIV wieku ściana wschodnia o wysokości 7 do 8 metrów, włączona w budynek Raczyńskiego. Elementy te od 2016 roku nakryte są nowym, brzydkim obiektem, którego wygląd nie ma za dużo wspólnego z historycznym zamkiem, a na dodatek wykonany jest z współczesnych i kiepskiej jakości środków. Co gorsza zachowane historyczne elementy, czyli przyziemie i piwnica są zamknięte dla turystów. Na wieży obecnie znajduje się punkt widokowy.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Badania terenowe zamków z obszaru Wielkopolski i Polski Centralnej w XXI wieku, [w:] Gemma Gemmarum, red. Różański A., Poznań 2017.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.