Poznań – bazylika św Apostołów Piotra i Pawła

Historia

   Po utworzeniu pierwszego polskiego biskupstwa, w 968 roku Mieszko I rozpoczął budowę trójnawowej bazyliki wczesnoromańskiej na Ostrowie Tumskim.  Została ona zniszczona około 1038 roku w czasie najazdu czeskiego księcia Brzetysława i do 1058 odbudowana jako bazylika romańska. Między 1243 a 1262 rokiem wzniesione zostało przez biskupa Bogufała III wczesnogotyckie prezbiterium, a w drugiej połowie XIV stulenia nowy, gotycki korpus nawowy. W wiekach od XIV do XVI trwała dalsza przebudowa gotycka, w trakcie której powstało nowe prezbiterium z ambitem, a całość otoczono wieńcem kaplic. W XVII wieku dokonano gruntownej przebudowy katedry w stylu barokowym. Po pożarze w 1772 roku kościół otrzymał wystrój późnobarokowy, który zachował się aż do 1945. W 1779 roku przebudowano fasadę świątyni, dodając paręnaście lat później nowe hełmy wieżowe. Katedra uległa poważnemu zniszczeniu w 1945 roku w czasie walk o Poznań. Odbudowy dokonano w latach 1948-56 wg projektu Franciszka Morawskiego, nadając budowli formy gotyckie z XIV i XV wieku, a hełmom wież wygląd z lat 1725-29.

Architektura

   Pierwsza, romańska katedra była trójnawową bazyliką o długości około 40 metrów z pojedynczą wieżą rozszerzającą się w dolnej części od strony zachodniej. W wieży znajdowała się dwupiętrowa empora wysunięta w głąb kościoła. od którego oddzielała ją dwuarkadowa galeria wsparta na pojedynczym filarze. Była to najprawdopodobniej loża książęca. Wschodnie zakończenie kościoła nie jest pewne, mogła to być prosta ściana z apsydą lub wieża na przedłużeniu nawy głównej z zamknięciem w formie apsydy.
   Katedra gotycka to trójnawowy kościół bazylikowy z ambitem i nawami bocznymi, do których przylega 12 kaplic, 2 zakrystie i kruchta. Masy zachodni wieńczą dwie czworoboczne, wysokie wieże opięte przyporami. Trzy z kaplic w obejściu chóru wyróżniają się rozmiarami, pięciobocznym układem i usytuowaniem “na krzyż”.  Pierwotnie były one dwupoziomowe, przechodzące w górnej części w pięcioboczne wieże, które nadawały wschodniej części budowli splendoru. Pomieszczenia na piętrach tych kaplic-wież otwierały się do wnętrza chóru ostrołukowymi arkadami. Były one ważne dla funkcjonowania katedry, gdyż mieściły się w nich: kolegium mansjonarzy, kapitularz i pomieszczenie służące do przygotowywania liturgii. Na piętrach znajdowały się natomiast kaplice i pomieszczenie dla biskupa. Główne wejście do katedry znajduje się w fasadzie frontowej i prowadzi przez gotycki portal z XV wieku. Prezbiterium i ambit nakryte są sklepieniem żebrowym, a nawa główna i boczne gwiaździstym.
   Z wyposażenia wymienić należy m.in. gotycką płytę nagrobną Teodorka Pradela, 5 gotyckich i renesansowych spiżowych płyt nagrobnych z XIV i XV wieku z norymberskiego warsztatu Vischerów, nagrobek biskupa Benedykta Izdbieńskiego, oraz okazały renesansowy nagrobek rodu Górków z 1574 roku.

Stan obecny

   Bazylika św. Piotra i Pawła w Poznaniu jest jednym z najstarszych polskich kościołów i najstarszą polską katedrą. Jest ona także miejscem koronacji i pochówku pierwszych władców Polski, a także przypuszczalnym miejscem chrztu Mieszka I. Jej obecny wygląd pochodzi z okresu odbudowy po zniszczeniach II wojny światowej, w którym nie ustrzeżono się niestety błędów i swobodnych interpretacji (m.in. sklepienia i wysokość chóru oraz nawy, brak wnętrz trzech głównych kaplic). W północnej wieży znajduje się wejście do podziemi, gdzie w rezerwacie archeologicznym można obejrzeć fragmenty katedry preromańskiej i romańskiej, a także relikty grobowców, prawdopodobnie pierwszych władców Polski. Znajduje się tam również misa chrzcielna lub służąca do rozrabiania wapna z X wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa poznan.pl, Bazylika Archikatedralna św. Apostołów Piotra i Pawła.