Ośno Lubuskie – kościół św Jakuba

Historia

   Kościół św Jakuba  wzniesiono w latach 1298-1380, w trakcie których zbudowano prezbiterium, korpus nawowy i zakrystię. Pierwszy etap prac ukończony został około 1350 roku, bowiem w tym roku margrabia Ludwig ufundował ołtarz św. Piotra. Planowana już wtedy budowa wieży nie doszła do skutku, zapewne z uwagi na brak funduszów. Wydaje się również, że w tym etapie budowy nie zdołano przykryć wnętrz naw sklepieniami, a zabezpieczono je tylko drewnianą więźbą dachową.
   W drugiej połowie XV i w pierwszej połowie XVI stulecia świątynię przebudowano i rozbudowano. Prace podjęto zapewne wkrótce po 1477 roku, to jest po odparciu oblężenia miasta przez księcia żagańskiego Jana II. Wówczas zbudowana została wieża, wschodnia część prezbiterium i kaplica po północnej stronie starego chóru. Rozbudowana została również zakrystia, a we wnętrzach założono sklepienia. W 1532 roku, z bliżej nie znanych przyczyn, część sklepienia w zachodniej części nawy głównej zawaliła się, ale już w następnym roku podjęto jej odbudowę, którą powierzono mnichowi z zakonu franciszkanów z Frankfurtu nad Odrą.
  
W 1538 roku kościół został przejęty przez protestantów, co poskutkowało usunięciem gotyckich tryptyków, stall i pozostałego wyposażenia. W tym samym roku pożar po uderzeniu pioruna zniszczył wieżę. Z kolei w 1596 roku wielki pożar zniszczył doszczętnie całe miasto razem ze świątynią. Została spalona wieża, częściowo zawaliły się sklepienia, zniszczone zostało wyposażenie. Na początku XVII stulecia przeprowadzono prace remontowe, podczas których została odbudowana wieża i sklepienia. W czasie wojny trzydziestoletniej kościół nie został zniszczony, ale w 1674 roku ucierpiał ponownie od uderzenia piorunem, który kolejny już raz uszkodził zwieńczenie wieży, odbudowane w dziesięć lat później przez miejscowego mistrza budowlanego Tobiasa Hermanna. Dalsze prace podjęto dopiero w 1734 roku, kiedy przeprowadzono też gruntowną renowację wnętrz, polegającą na otynkowaniu ścian, przemurowaniu okien i wymianie starych organów. W połowie XVIII wieku budowla musiała ponownie ucierpieć na skutek działań wojny 7-letniej, bowiem w 1784 roku wydano 784 talary i 23 grosze na kolejny remont.
   Częste niszczenie zachodniej partii kościoła przyczyniło się do osłabienia konstrukcji sklepień w nawie głównej i w efekcie do ich zawalenia w 1829 roku. Dzięki pomocy króla Fryderyka III oraz władz miejskich wkrótce podjęto odbudowę, zakładając w nawie głównej w miejsce dawnych sklepień krzyżowo żebrowych nowe kolebkowe. W 1835 przeprowadzono renowację prezbiterium, a w 1878 roku odnowiono pozostałe części budowli. Po 1945 roku budowla została przejęta przez katolików.

Architektura

   Kościół usytuowano na niewielkim wzniesieniu, na placu sąsiadującym od północnego – zachodu z Nowym Rynkiem. Jest to budowla zbudowana z cegły na fundamentach z kamieni granitowych, w formie trzynawowej pseudobazyliki z wielobocznie zakończonym prezbiterium, masywną prostokątną wieżą od zachodu, oraz zakrystią i dwoma kaplicami przy prezbiterium i nawie. Pierwotne prezbiterium z pierwszej połowy XIV wieku było krótsze od obecnego i zakończone prostokątnie. Jego pierwotny zasięg wyznaczają ukośnie położone przypory, niegdyś znajdujące się w narożnikach. Pod koniec XV wieku przebudowano je na trójprzęsłowe, pięciobocznie zakończone i opięte wydatnymi przyporami z wielkimi ostrołukowymi oknami pomiędzy nimi. Z tego okresu pochodzi także zachodnia wieża. Znaczne pogrubienie ściany zachodniej, jej wysunięcie poza linię murów naw bocznych oraz strzępia widoczne na jej zewnętrznej powierzchni dowodzą, że pierwotnie wieżę planowano znacznie szerszą niż obecna, prawdopodobnie miał to być masyw zbliżony do kościoła parafialnego w Gorzowie.
   Nawa główna wyraźnie przewyższa nawy boczne, lecz nie jest oświetlana własnymi oknami (pseudobazylika). Jej wysokość jest natomiast równa wysokości chóru, który został wyodrębniony słabo zaakcentowanym łukiem tęczowym. Nawy boczne otwierają się do nawy głównej szerokimi arkadami o wiązkowych filarach, które zostały zbudowane z ciasno zestawionych ćwierćwałków i półkolistych w przekroju służek. Ściany naw bocznych i nawy głównej powyżej arkad pozbawione są artykulacji, natomiast ściany dwóch zachodnich przęseł chóru rozczłonkowano niszami, powtarzającymi kształt i profilowanie arkad międzynawowych. Po stronie północnej nisze zostały przeprute, tworząc w ten sposób połączenie z północnymi aneksami.

   Wnętrze, pierwotnie nakryte płaskimi stropami,  w prezbiterium, nawie głównej oraz kaplicy przykryto późnogotyckimi sklepieniami gwiaździstymi, przy czym te w nawie i we wschodniej części chóru obecnie pochodzą z XIX wieku. Nawę południową zwieńczono sklepieniem sieciowym, a północną gwiaździstym, wzbogaconym krzyżem żeber wpisanych w kwadrat w środku każdego przęsła. Sąsiadujący od północy z chórem aneks nakryto sklepieniem gwiaździstym o motywach gwiazd ośmioramiennych, zakrystię z emporą na górze sklepieniem krzyżowo – żebrowym, natomiast kaplicę przy nawie południowej sklepieniem kryształowym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.

Strona internetowa osno.pl, Kościół pw św. Jakuba.