Oporów – zamek

Historia

   Pierwszy drewniany dwór w Oporowie powstał prawdopodobnie w połowie XIV wieku. Murowany zamek wzniesiony został w latach 1434-1449 przez biskupa kujawskiego Władysława Oporowskiego, choć możliwe jest, iż pierwsze prace podjęto już za życia wojewody łęczyckiego Mikołaja Oporowskiego na początku XV wieku.  Zamek stanowił centrum rozległych dóbr ziemskich rodu Oporowskich herbu Sulima.
   Władysław Oporowski piastował wysokie godności zarówno kościelne jak i świeckie. Otrzymał gruntowne wykształcenie prawnicze studiując na zagranicznych uniwersytetach, a po powrocie w 1420 roku został profesorem na Uniwersytecie Krakowskim, którego po sześciu latach został rektorem. Należał do najbardziej wpływowych polityków na dworze Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka, których był zaufanym doradcą. W latach 1428-1434 pełnił urząd podkanclerzego koronnego, następnie dzięki poparciu królewskiemu uzyskał biskupstwo włocławskie, a w 1449 roku został obrany arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem Polski. Uchodził także za znawcę spaw krzyżackich i zręcznego dyplomatę, dlatego powierzano mu prowadzenie układów z zakonem. Zamek który ufundował był widomą oznaką jego wpływów i bogactwa. Po jego śmierci w Oporowie w 1453 roku cały majątek wraz z zamkiem przypadł jego bratu, wojewodzie łęczyckiemu Piotrowi Oporowskiemu. Po zmarłym w 1467 roku Piotrze natomiast dobra rodzinne przejęli jego trzej synowie: biskup Włocławski Andrzej, wojewoda włocławski i brzeski Jan oraz kasztelan brzeski Mikołaj. Było to ostatnie pokolenie rodu o dużym znaczeniu. W XVI stuleciu brak było jednostek wybitnych, a dobra oporowskie uległy rozdrobnieniu pomiędzy wielu dziedziców, co miało jedynie tą dobrą stronę, iż zamek nie ulegał żadnym większym nowożytnym przekształceniom.
   Na początku XVII wieku zamek przejęli Tarnowscy herbu Rola, następnie Sołłohubowie, Korzeniowscy, Pociejowie, rodzina Orsettich i Karscy. Remonty wykonane w XVII, XVIII i XIX wieku spowodowały tylko niewielkie przeróbki. Z około 1840 roku pochodzi przybudówka na dziedzińcu, tzw. „Kredens” oraz neogotycki portal bramy wjazdowej i taras przed mostem. Gruntowne prace konserwatorskie wykonane w latach 1962-1965 usunęły część przebudowy z XIX wieku, przywróciły pierwotną sylwetkę dachów i ganek komunikacyjny domu mieszkalnego. Spod tynków odsłonięto gotyckie portale i okna oraz drewniane, polichromowane stropy.

Architektura

   Zamek usytuowano pośrodku niewielkiego kopca otoczonego nawodnioną fosą, przez którą pierwotnie przerzucono drewniany, zapewne zwodzony most. Jest on założeniem ceglanym na fundamentach z kamieni eratycznych. W pierwszej fazie powstała czworoboczna, czterokondygnacyjne wieża opięta dwoma przyporami. W drugiej fazie z początku XV wieku włączono ją w czworobok murów obwodowych o grubości 1,7 metra, a na południe od niej umieszczono przelot bramny. Równocześnie planowano budowę przy murze wschodnim domu mieszkalnego, ale zamiaru tego nigdy nie zrealizowano. W trzeciej fazie wzniesiono dom południowy, a naprzeciwko niego, przy murze postawiono dom drewniany. Wtedy też powstała druga podkowiasta w planie wieża na murze wschodnim.
   Ostatecznie powstał zamek na planie nieregularnego czworoboku o wymiarach 25×30 metrów, składający się z budynków zgrupowanych wokół małego dziedzińca: jednotraktowego domu południowego o wymiarach 8,5 x 23,5 metra, czworobocznej wieży zachodniej o wymiarach 8,3 x 9,6 metra i wieży z kaplicą ulokowaną na osi kurtyny wschodniej. Dom południowy wzniesiono jako budowlę piętrową, podpiwniczoną z trzema pomieszczeniami w przyziemiu z których środkowe pełniło funkcję sieni wejściowej. Jedno z bocznych pomieszczeń (tzw. skarbczyk) przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym, pozostałe, także na piętrze, zwieńczono płaskimi, drewnianymi stropami. Piętro pełniło funkcje reprezentacyjno – mieszkalne. Usytuowana tam była wielka sala i przyległa do niej mniejsza komnata. Rolę gospodarczą tradycyjnie spełniał parter i piwnice, gdzie mieściły się spiżarnie i magazyny.
   Wieża zachodnia poza oczywistą funkcją obrony bramy, pełniła także funkcje mieszkalne. Połączona z gankiem w koronie murów obronnych zapewne mieściła pomieszczenia dla zamkowej straży. Wszystkie jej kondygnacje przykryto płaskimi, belkowanymi stropami, a komunikację zapewniały drewniane schody lub drabiny. Pod wieżą znajdowały się dwie kondygnacje głębokich, sklepionych piwnic.
   Podkowiasta wieża wschodnia o średnicy 5,5 metra zajmowana była na piętrze, przechodzącym w sześciobok, przez kaplicę o sklepieniu krzyżowo – żebrowym. Jej oświetlenie zapewniały trzy wąskie, ostrołukowe okna. Poniżej wieża posiadała na dwóch poziomach komory strzelcze. W każdej po trzy szczelinowe, prostokątne, rozglifione do wnętrza otwory strzelcze umożliwiały ostrzał wzdłuż kurtyn i na wprost. Wejście do dolnej komory umieszczono od strony dziedzińca, natomiast do górnej przez schody w murze obwodowym. Od strony dziedzińca na piętrze wieża otwarta była ostrołukową arkadą w świetle której umieszczono piaskowcowy portal opatrzony herbem arcybiskupa Władysława Oporowskiego z końca lat 40-tych XV wieku.

Stan obecny

   Zamek należy do nielicznych w Polsce w pełni zachowanych średniowiecznych rezydencji rycerskich. Obecnie mieści się w nim muzeum z ekspozycją wnętrz dworskich. Tworzą ją dzieła sztuki i wyroby rzemiosła artystycznego prezentujące kulturę szlachecką. Zbiory zawierają dzieła sztuki z różnych epok, od XVI do początku XX wieku. Otwarte jest codziennie w godzinach 10:00-16:00, a w sezonie wiosenno – letnim w godzinach 10:00-17:00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Majewska-Rau A., Zamek w Oporowie, Oporów 2014.