Opole – katedra Świętego Krzyża

Historia

   Po raz pierwszy imię plebana opolskiego pojawiło się w dokumencie z 1223 roku, a w latach 1232-1239 kościół został podniesiony do rangi kolegiaty. Źródła pisane wymieniają jej proboszcza Grzegorza z 1239 roku, później zaś w 1243 kanonika Maczkę. Trzy lata wcześniej książę Mieszko II Otyły potwierdził kolegiacie wszystkie wcześniejsze nadania, przekazał 4 marki srebra ze swej mennicy i nadał prawo budowy młyna na Odrze. Dodatkowo w 1246 roku darował kolegiacie wieś Strzelce. Kolejny władca Opola, książę Władysław w 1254 roku przeniósł prawa parafialne na kościół NMP i św. Wojciecha na Górce, pozostawiając kolegiacie obowiązki duszpasterskie w okolicznych osadach. Powróciły one do kolegiaty w 1295 roku.
   Budowa trójnawowej bazyliki prawdopodobnie rozpoczęła się pod koniec XIII wieku dzięki hojności księcia Bolesława I, którego kapelanem był Radzisław, kustosz kolegiaty. Ukończenie prac przypadło na około 1306 rok, wówczas bowiem biskup Henryk z Wierzbna zezwolił kolegiacie na posiadanie własnej pieczęci i nakazał wybranie prokuratora, czyli opiekuna kościelnego majątku.
   W 1415 roku kolegiatę zniszczył pożar, na tyle dotkliwy, iż odbudowę przeprowadzono w innym układzie – halowym. Renowacja świątyni przeciągała się z powodu braku środków. W 1444 roku wzmiankowana była nowa zakrystia, w 1447 nowe prezbiterium, a w 1470 roku zebrano fundusze na prace remontowe w kościele, określonym jako uszkodzony. Zniszczenia te zapewne odnosiły do kolejnego pożaru z 1446 roku, na tyle dużego, iż kapituła wrocławska wspomniała o nim na synodzie diecezjalnym. Na przełomie XV i XVI wieku powstały przybudówki po bokach hali kościoła, w tym wzmiankowana w 1518 roku kaplica Trójcy Świętej (tzw. Piastowska) oraz kaplice św. Jadwigi i św. Anny. Ostateczne zakończenie odbudowy kościoła miało miejsce około 1520 roku za panowania księcia Jana II Dobrego.
   Kolejne remonty były wzmiankowane w latach 1555 i 1557, być może w tym czasie zastąpiono stare sklepienie nowym. Fundusze na ich przeprowadzenie mogłyby być czerpane z  licznych majątków kościelnych, lecz obowiązek utrzymywania świątyni spoczywał na radzie miejskiej, a kapituła skarżyła się, że nie jest ona w najlepszym stanie. Działo się tak pomimo tego, iż w 1531 roku kapituła posiadała 7 domów w Opolu, 5 folwarków, 13 ogrodów, 4 wsie, 2 winnice, 13 jatek oraz pobierała dziesięcinę ze 154 wsi.
   W trakcie pożaru miasta w 1615 roku zniszczeniu uległy dach, szczyt i jedna z wież, a także większość wystroju wnętrza. W 1617 ukończono odbudowywanie szczytu kościoła, lecz w latach 1622 i 1647 miały miejsce kolejne uszkodzenia w wyniku pożarów. W 1652 roku odbudowano dach, a w 1653 odnowiono sklepienia. W drugiej połowie XVII wieku wzniesiono nową zakrystię, natomiast w 1724 roku gontowy dach zastąpiono dachówkowym. Po sekularyzacji, przeprowadzonej w 1810 roku, przestała istnieć ustanowiona w XIII wieku kolegiata.
   W XIX wieku przeprowadzono kolejne remonty: wzmocniono sklepienia, odnowiono i częściowo przemurowano przypory, odnowiono wnętrza w stylu neogotyckim. W latach 1897–1902 przekształcono elewacje zewnętrzne, zamurowano część okien, ujednolicono przybudówki oraz wzniesiono fasadę zachodnią z nadbudową wież według projektu architekta Józefa Cimbolleka. W tym czasie przedłużono też południową kruchtę o jedno przęsło. W latach 1912–1914 wbudowano w zachodnie przęsło korpusu chór muzyczny, a do północnej wieży przybudowano wieżyczkę schodową. Podczas renowacji w 1960 roku w znacznym stopniu usunięto neogotyckie zmiany dokonane w XIX wieku.

Architektura

   Wzniesiona pod koniec XIII wieku wczesnogotycka kolegiata była budowlą trójnawową o formie bazyliki, czyli z nawą główną wyższą niż nawy boczne i oświetlaną własnymi oknami w clerestorium. Wiadomo, iż od zachodu poprzedzona była parą nieco starszych, czworobocznych wież z trzeciej ćwierci XIII wieku, z których południowa miała być nieco wyższa niż północna. Wschodnie zamknięcie kolegiaty pozostaje nieznane, choć przypuszczać można, iż było wieloboczne (wskazywałyby na to boczne przypory późniejszej nawy głównej prezbiterium). Na wcześniejszą budowę fasady zachodniej wskazuje jej mniejsza szerokość od korpusu nawowego, nieznacznie węższa po stronie południowej i zdecydowanie po stronie północnej.
  W trakcie XV-wiecznej odbudowy wcześniejszy układ bazylikowy, po podwyższeniu naw bocznych, został zastąpiony halowym. Kościół otrzymał trójnawowy, pięcioprzęsłowy korpusu nawowy bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium, z trójbocznymi zamknięciami każdej nawy od wschodu. Od zachodu pozostawiono starsze dwie wieże czworoboczne, natomiast od południa znajdowała się zakrystia z końca XIII wieku oraz przystawiono dwuprzęsłową kaplicę Trójcy Świętej (Piastowską) nad którą wznosiła się pierwotnie kaplica książęca. Po lewej stronie zakrystii wejście do kościoła poprzedzono płytką kruchtą z przełomu XV i XVI wieku. Od północy zaś dobudowano pod koniec XV wieku kaplicę św. Jadwigi i  w XVI wieku kaplicę św. Anny. Kościół od zewnątrz opięty został przyporami, między którymi przepruto ostrołukowe okna. Korpus nawowy nakrył wspólny dach dwuspadowy.
   Wewnątrz nawa środkowa nakryta została sklepieniem sieciowym, a nawy boczne sklepieniami gwiaździsto-sieciowymi z połowy XVI wieku, wspartymi na ostrołukowych arkadach i prostokątnych filarach z podwojonymi uskokami (podobne do filarów kościoła NMP na Piasku we Wrocławiu). Ponadto profilowane żebra spoczęły w nawie głównej na wspornikach, a w nawach bocznych zostały wtopione w ściany.
   Kaplica św. Jadwigi otrzymała dwa przęsła nakryte sklepieniem gwiaździstym. Jego żebra wykonano z profilowanej cegły, a zworniki ozdobiono malowanym monogramem IHS i gołębicą. Kaplica św. Anny także została wzniesiona jako dwuprzęsłowa, lecz przykryta sklepieniem krzyżowo – kolebkowym wykonanym już około 1635 roku. Kaplicę Trójcy Świętej (Piastowską), dwuprzęsłową, nakryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym z profilowanymi ceglanymi i kamiennymi żebrami spiętymi gładkimi, pozbawionymi ozdób zwornikami. Oryginalna zakrystia, powstała jeszcze pod koniec XIII wieku po stronie południowej, była dwuprzęsłowa z krótszym przęsłem północnym, nakryta sklepieniem krzyżowo – żebrowym wspartym na wielobocznych wspornikach w formie kielichów.

Stan obecny

   Mury XIII-wiecznej bazyliki przetrwały częściowo po stronie zachodniej w miejscu obu wież oraz w zachodnim fragmencie nawy północnej i południowej na odcinku między pierwszym i trzecim przęsłem. Pozostała wschodnia część kościoła pochodzi z XV wieku, nie licząc XVI-wiecznej kaplicy św. Anny od północy, XVII-wiecznej zakrystii i części kruchty południowej z XIX stulecia. Największa nowożytna zmiana dotknęła zachodnią fasadę, podwyższoną w stylu neogotyckim, nowożytne są również maswerki okienne, nie licząc dolnej partii okien, gdzie odsłonięto oryginalne, pochodzące z XV wieku.
   Najstarszym zachowanym zabytkiem kościoła jest kamienna, ozdobiona maswerkiem i herbem miasta chrzcielnica z drugiej połowy XV wieku znaleziona niedaleko plebani w 1965 roku. W kaplicy św. Anny znajduje się ołtarz z końca XV wieku, drugi późnogotycki tryptyk z 1519 roku umieszczono w kaplicy św. Trójcy (Piastowskiej). Tam też obejrzeć można rzeźbiony grobowiec księcia Jana Dobrego z 1532 roku, dzieło dużej klasy wykonane przez nieznanego artystę.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska-Golasz H., Halowe kościoły z wieku XV i pierwszej połowy XVI na Śląsku, Wrocław 2018.

Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku, “Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J., Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Popłonyk U., Opole, Warszawa 1970.