Opatów – kolegiata św Marcina

Historia

   Nie wiadomo kto był fundatorem opatowskiej kolegiaty, nie jest też znany dokładny czas rozpoczęcia i zakończenia jej budowy. Można jedynie przypuszczać, że czas wznoszenia kościoła przypadł na drugą ćwierć XII wieku. Najstarsza wzmianka źródłowa pochodzi dopiero z 1206 roku i poświadcza istnienie wówczas zgromadzenia kanonickiego. Pierwsza, znaczniejsza przebudowa obiektu miała miejsce w drugiej ćwierci XIII wieku, którą prawdopodobnie przeprowadził warsztat cysterskich budowniczych, czynnych przy wznoszeniu zabudowań opactwa w Wąchocku. Najpoważniejsza przebudowa nastąpiła w pierwszej połowie XVI wieku, po spaleniu kościoła w 1502 roku, podczas napaści Tatarów na Małopolskę. Wtedy to transept i prezbiterium zyskały gotyckie szczyty, podniesiono także mury i przebito większe okna. Świątynię restaurowano także w drugiej połowie XVI i w XVII wieku. W latach 1710 – 1740, staraniem prałata i dziekana Macieja Flaszyńskiego, kolegiatę znów przebudowano i gruntownie odnowiono, a także wykonano nowe wyposażenie.

Architektura

   Kolegiata św. Marcina została wzniesiona ze znakomicie obrobionych ciosów piaskowca krzemienistego. Jest to trójnawowa, czteroprzęsłowa bazylika z transeptem, z dwoma wieżami od zachodu oraz z kwadratowym prezbiterium i pierwotnie trzema apsydami od wschodu. Między wieżami umieszczono romański portal główny, z osadzonym na nim później portalem gotyckim. W fasadzie zachodniej zwraca uwagę fryz z reliefem zoomorficznym. Romański portal znajduje się również w kruchcie północnej, ozdobiony motywami roślinnymi, w które wkomponowano herby Łabędź i Odrowąż.
   Wewnątrz nawa główna pierwotnie przykryta była drewnianym stropem, który podtrzymywały półkoliste łuki arkad i czworoboczne filary o szerokości równej grubości murów nawy. W pierwotnym wyglądzie wnętrza dominowały duże płaskie powierzchnie ścian w których wycięte były okna. Pomiędzy wieżami umieszczono kruchtę, otwartą na zewnątrz trzema arkadami, wspartymi na kolumnach. Portal mieścił się w głębi, na linii wschodnich murów wież. Ponad kruchtą, prawdopodobnie przykrytą drewnianym stropem belkowym, przewidziana była empora, połączona małymi portalami z piętrem wież i dostępna za pośrednictwem drewnianych schodów umieszczonych w wieżach. Nie wiadomo czy zamysł ten ostatecznie w pełni zrealizowano, gdyż wkrótce wieża południowa została nadbudowana, a później, w XIV wieku arkady w przyziemiu międzywieżowym zamurowano. Portal wejściowy został wówczas przeniesiony na stronę południową, a miedzy wieżami wybudowano kryptę. Także w XIV wieku wieża północna została zrównana wysokością z południową. Dopiero w XV wieku ponownie usytuowano portal na osi fasady zachodniej, zlikwidowano kryptę, a na późnogotyckim stropie kasetonowym rozpostarto emporę. W trakcie gotyckiej przebudowy transept i prezbiterium zyskały gotyckie szczyty.

Stan obecny

   Kolegiata zajmuje wyjątkowe miejsce wśród zabytków architektury romańskiej w Polsce, jako jedna z nielicznych, dobrze zachowanych bazylik. Udostępniona jest do zwiedzania dla turystów, pełni także nadal funkcje liturgiczne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.

Strona internetowa wikipedia.org, Kolegiata św. Marcina w Opatowie.