Opatów – kolegiata św Marcina

Historia

   Nie wiadomo kto był fundatorem opatowskiej kolegiaty, nie jest też znany dokładny czas rozpoczęcia i zakończenia jej budowy. Można jedynie przypuszczać, że czas wznoszenia kościoła przypadł na drugą ćwierć XII wieku, choć niedawne badania akceleratorem wskazały datę 1160. Najstarsza wzmianka źródłowa o kościele pochodzi dopiero z 1206 roku i poświadcza istnienie wówczas zgromadzenia kanonickiego. Pierwsza, znaczniejsza przebudowa obiektu miała miejsce w drugiej ćwierci XIII wieku, którą prawdopodobnie przeprowadził warsztat cysterskich budowniczych, czynnych przy wznoszeniu zabudowań opactwa w Wąchocku. Najpoważniejsza przebudowa nastąpiła w pierwszej połowie XVI wieku, po spaleniu kościoła w 1502 roku, podczas napaści Tatarów na Małopolskę. Wtedy to transept i prezbiterium zyskały gotyckie szczyty, podniesiono także mury i przebito większe okna. Świątynię restaurowano także w drugiej połowie XVI i w XVII wieku. W latach 1710 – 1740, staraniem prałata i dziekana Macieja Flaszyńskiego, kolegiatę znów przebudowano i gruntownie odnowiono, a także wykonano nowe wyposażenie.

Architektura

   Kolegiata św. Marcina została wzniesiona ze znakomicie obrobionych ciosów piaskowca krzemienistego spojonych zaprawą wapienną. Powstała jako trójnawowa, czteroprzęsłowa bazylika z transeptem, z dwoma czworobocznymi wieżami od zachodu oraz z kwadratowym w planie prezbiterium i pierwotnie trzema apsydami od wschodu (dwoma przy transepcie i jedną przy prezbiterium). Całkowita długość kolegiaty wyniosła 36 metrów (w tym 16,4 metra długości korpusu), szerokość zaś 15,8 metra w partii korpusu i 22,6 metra w transepcie. Wschodnią część kościoła zaplanowano w oparciu o moduł kwadratowego skrzyżowania o wymiarach 7×7 metrów, który powtórzono w rzucie przęsła prezbiterium oraz ramion transeptu.
   Główne wejście do kościoła wiodło od zachodu poprzez okazały trójarkadowy portyk. Między wieżami umieszczono także romański, półkoliście zwieńczony portal główny, z osadzonym na nim później portalem gotyckim. Fasadę zachodnią ozdobiono fryzem z reliefem zoomorficznym, natomiast prezbiterium fryzem arkadkowym przechodzącym w lizeny. Kolejne wejście do kościoła prowadziło od strony północnej, poprzez portal ozdobiony motywami roślinnymi, w które wkomponowano herby Łabędź i Odrowąż oraz poprzez portal osadzony w północnym ramieniu transeptu.
   Wewnątrz kolegiaty nawa główna pierwotnie przykryta była drewnianym stropem, który podtrzymywały półkoliste łuki arkad i czworoboczne filary o szerokości równej grubości murów nawy (z wyjątkiem ostatniej, wschodniej pary filarów o przekroju krzyżowym). W pierwotnym wyglądzie wnętrza dominowały duże płaskie powierzchnie ścian w których wycięte były okna. Nawa główna z podziałem na prostokątne przęsła, otrzymała dwukrotnie większą szerokość od naw bocznych o przęsłach na rzucie kwadratów.
   Pomiędzy wieżami umieszczono kruchtę, otwartą na zewnątrz wspomnianymi trzema arkadami, wspartymi na kolumnach. Portal mieścił się w głębi, na linii wschodnich murów wież. Ponad kruchtą, prawdopodobnie przykrytą drewnianym stropem belkowym, przewidziana była empora, połączona małymi portalami z piętrem wież i dostępna za pośrednictwem drewnianych schodów umieszczonych w wieżach. Nie wiadomo czy zamysł ten ostatecznie w pełni zrealizowano, gdyż wkrótce wieża południowa została nadbudowana, a później, w XIV wieku arkady w przyziemiu międzywieżowym zamurowano. Portal wejściowy został wówczas przeniesiony na stronę południową, a między wieżami wybudowano kryptę. Była ona trójprzęsłowa i przykryta sklepieniem kolebkowym na gurtach. Sklepienie to wspierało się od zachodu na półkolumnach przylegających do muru krypty, a od wschodu na półkolumnach przy niszy wschodniej. Do krypty prowadziły dwa ciągi schodów z nawy głównej. Kondygnacja nad kryptą otwarta była prawdopodobnie do nawy głównej, z którą komunikowała się za pomocą schodów, usytuowanych pomiędzy schodami prowadzącymi do krypty.
   W XIV wieku wieża północna została zrównana wysokością z południową. Dopiero w XV wieku ponownie usytuowano portal na osi fasady zachodniej, zlikwidowano kryptę, a na późnogotyckim stropie kasetonowym rozpostarto emporę. W trakcie gotyckiej przebudowy transept i prezbiterium zyskały gotyckie szczyty.

Stan obecny

   Kolegiata zajmuje wyjątkowe miejsce wśród zabytków architektury romańskiej w Polsce, jako jedna z nielicznych, dobrze zachowanych bazylik. Niestety w swej historii nie uniknęła ona przekształceń nowożytnych: nawę północną i południową zastawiono późniejszymi aneksami, rozebrana została główna apsyda, a pozostałe zostały mocno przemurowane (pierwotnie miały po trzy okna), wieże nakryły nowożytne hełmy, a wnętrze zbarokizowano. Dziś kolegiata udostępniona jest do zwiedzania dla turystów, pełni także nadal funkcje liturgiczne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kamińska M., Kilka uwag na temat architektury romańskiej kolegiaty pw. św. Marcina w Opatowie [w:] Architektura romańska w Polsce. Nowe odkrycia i interpretacje, red. T.Janiak, Gniezno 2009.
Tomaszewski A., Romańskie kościoły z emporami zachodnimi na obszarze Polski, Czech i Węgier, Wrocław 1974.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.