Olsztyn – zamek kapituły warmińskiej

Historia

    Założycielami zamku i miasta Allenstein byli przedstawiciele kapituły warmińskiej. Po podziale ziem pruskich na diecezje w 1243 roku, pierwszy biskup warmiński, Anzelm, otrzymał trzecią część terytorium diecezji jako dominium biskupie, gdzie sprawował władzę kościelną i świecką. Z obszaru tego zobowiązany był wydzielić trzecią część kapitule katedralnej, czyli kolegium kanoników doradzających biskupowi i dbających o katedrę. Proces przekazywania terytoriów kapitule trwał długo, następca Anzelma, biskup Henryk Fleming nadał jej komornictwo fromborskie i melzackie, a dopiero w 1346 roku biskup Herman z Pragi przeznaczył dla niej największe komornictwo olsztyńskie. Kapituła zaczęła wówczas zagospodarowywać swe ziemie, prowadząc akcję osadniczą, lokując nowe miasta i wsie, budując młyny, tartaki, cegielnie, karczmy oraz zamki, jako iż będąc częścią państwa krzyżackiego, zobowiązana była do ochrony swych posiadłości i wspomagania Krzyżaków w trakcie działań wojennych.
    Budowę zamku w Olsztynie rozpoczęto  około połowy XIV wieku w ramach akcji kolonizacyjnej południowej Warmii. Miał on stać się siedzibą administratora ziem kapituły i bezpiecznym miejscem przechowywania skarbca. Składał się on wówczas z jednego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca. Południowo-zachodnie skrzydło zamku dobudowano w XV wieku. Wieżę z połowy XIV wieku, przebudowano w początku XV stulecia, nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie. Jednocześnie zamkowe mury podwyższono i uzupełniono drugim niższym pasem obwarowań.
    Zamek odegrał sporą rolę podczas wojen polsko-krzyżackich. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, biskup Henryk Vogelsang złożył hołd królowi polskiemu. Jednak polska załoga pozostała na zamku jedynie przez dwa miesiące, a po wycofaniu wojsk polsko – litewskich Warmia wróciła we władanie zakonu. W 1414 roku miasto i zamek, pomimo otrzymania posiłków krzyżackich, zostało zdobyte przez Polaków po kilkudniowym oblężeniu. Król obsadził warownię załogą pod dowództwem rycerza Dzierżka z Włostowic i podążył dalej na północ. Jednak i tym razem polskie wojska pozostały na krótko, gdyż jeszcze w tym samym roku Olsztyn odbiły siły krzyżackie pod wodzą komtura z Pokarmina, Helfricha von Drahe. W czasie wojny trzynastoletniej zamek przechodził z rąk do rąk. W lutym 1454 roku zbuntowani mieszczanie chcieli ruszyć na zamek i go zburzyć, jednak po otrzymaniu kluczy, zajęli go i uczynili ważną twierdzą antykrzyżackich sił związkowych. Po klęsce polskiego rycerstwa pod Chojnicami we wrześniu 1454 roku sytuacja się odwróciła i Olsztyn został bez walki, w wyniku negocjacji oddany zakonowi. W latach 1455-1461 zamkiem zarządzał krzyżacki zaciężny rycerz Georg von Schlieben, który zawłaszczył skarbiec kapituły i zamkowe mienie. Ostatecznie po drugim pokoju toruńskim kończącym wojnę trzynastoletnią, Warmia wraz z Olsztynem została przyłączona do Polski.
    Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu po raz ostatni w 1521 roku, obrona była jednak tak skuteczna, że poprzestali po jednym, nieudanym szturmie. Kapituła powierzała zarządzanie komornictwem olsztyńskim, wybieranemu co roku ze swego grona kanonikowi nazywanemu administratorem. W latach 1516-1521, administratorem komornictwa olsztyńskiego był wielki astronom Mikołaj Kopernik. On właśnie przygotował obronę Olsztyna przed najazdem krzyżackim. Zgromadził zapasy amunicji i prowiantu, podwoił liczebność zamkowej załogi.
      W XVI wieku na zamku gościł Marcin Kromer, który poświęcił wówczas kaplicę św. Anny, niedawno zbudowaną w południowo-zachodnim skrzydle zamku.  Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podzamcze, część murów i pierwotną wieżę bramną.
    Po zaborze Warmii w 1772 roku zamek przeszedł na własność zarządu państwowych majątków ziemskich. W 1845 most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901-1911, w związku wybraniem zamku na siedzibę prezydenta rejencji olsztyńskiej przeprowadzono generalny remont zamku. Zmieniono wówczas poziom podłóg w refektarzu, skuto sklepienia przyziemia, a w krużganku wprawiono futryny okienne i dostawiono neogotycką klatkę schodową. W 1921 w salach zamku umieszczono muzeum.

Architektura

    Zamek wzniesiono w miejscu z natury obronnym, na wzniesieniu w szerokim zakolu Łyny. Miasto rozwinęło się po jego południowo – wschodniej stronie, także w zakolu rzeki. Po drugiej stronie, od północnego – zachodu, założono zamkowy folwark, a u podnóża zamku na rzece, młyn. Folwark zapewne pełnił rolę przedzamcza, przez jego teren wiodła droga do zamku. Miasto i warownię oddzielała fosa, zasilana wodami Łyny.
    Zamek wzniesiono z cegły na podmurówce z kamienia. Jego najstarszą częścią było główne, północno-wschodnie skrzydło mieszkalne i mur obwodowy z bramą. W latach 70-tych XIV wieku w zachodnim narożniku umieszczono kwadratową w planie wieżę oraz budynek o funkcjach gospodarczych, administracyjnych i może mieszkalnych przy kurtynie południowo – zachodniej. W ostatnim dziesięcioleciu XIV wieku podwyższono  mury obwodowe i oba przeciwległe skrzydła.
    Główny dom przyjął ostatecznie formę czterokondygnacyjnego budynku o dwóch dekoracyjnych, schodkowych szczytach wieńczących krótsze boki. Od strony dziedzińca przylegały do niego piętrowe krużganki. Układ  pomieszczeń wzorowany był na założeniach krzyżackich, choć pomieszczenia reprezentacyjne były w Olsztynie stosunkowo niskie. Obszerne piwnice sklepiono krzyżowo i wzmocniono dodatkowymi łukami sklepiennymi. W części zachodniej miały one dwie kondygnacje. Pomieszczenia przyziemia pierwotnie także były sklepione krzyżowo, znajdowała się tam zbrojownia, spiżarnia i izba zarządcy zamku. Poniżej, w poziomie piwnic w osobnym pomieszczeniu, prawdopodobnie umieszczono skarbiec kapituły. Na piętrze znajdowały się: izba mieszkalna administratora z wykuszem latrynowym, trójprzęsłowy refektarz i dwuprzęsłowa kaplica św. Anny po stronie wschodniej. Refektarz i komnata administratora otrzymały wspaniałe sklepienia kryształowe, a kaplica sklepienie gwiaździste. Trzecia i czwarta kondygnacja były jednoprzestrzenne,  z biegnącym dookoła gankiem obronnym. Ciekawym i nietypowym rozwiązaniem było umieszczenie szybu windy na wysokości refektarza. Za pomocą lin wciągano tamtędy towary na wyższe poziomy. Na piętro reprezentacyjne dostać się można było z krużganka, który połączony był także z gankiem obronnym przy północno – zachodnim murze obronnym. Na wyższe piętra można się było dostać kręconymi schodami umieszczonymi w grubości muru. Po podwyższeniu głównego domu o czwartą kondygnację nowe piętro obronne znalazło się wyżej niż ganek muru kurtynowego łączącego dom z wieżą narożną. Zapewne dla ich skomunikowania nadbudowano przy budynku mur obronny, umieszczając w nim przejście, a powstałą w ten sposób nadbudówkę zwieńczono malym gotyckim szczytem.
     Pod koniec XIV wieku także budynek południowo – zachodni otrzymał nowe trzy piętra o funkcji magazynowo – mieszkalnej. Ostatecznie osiągnął tą samą wysokość co dom główny, lecz posiada niższy dach z racji węższej podstawy. Nie posiada on piwnic, w przyziemiu umieszczono kuchnię, piekarnię, browar ze słodownią, a przy bramie izbę stróża. Na piętrze urządzono izby urzędowe oraz mieszkanie burgrabiego. Górne kondygnacje pełniły rolę magazynowo – obronną, a elewację od strony miasta ozdobiono szczytem sterczynowym. Komunikację zapewniał dwupoziomowy, drewniany krużganek. W latach 1530-1531 do skrzydła tego przeniesiono kaplicę zamkową, wykonaną wraz z zakrystią przez mistrza Mikołaja z Olsztyna. Została ona zwieńczona bogatym sklepieniem sieciowo – żebrowym.
    Od strony zewnętrznej mury zostały zwieńczone hurdycjami, a wieża narożna otrzymała wówczas cylindryczną, jednokondygnacyjną nadbudowę. Ponownie podwyższono ją w XV wieku, kiedy to osiągnęła dziewięć kondygnacji. Na piątym i siódmym piętrze zachowały się ślady po kominkach ogrzewających pomieszczenia, być może, wartowników. O funkcji mieszkalnej wieży świadczy także relikt wykusza ustępowego od strony Łyny. Drzwi na pierwszym, cylindrycznym piętrze wieży prowadziły na ganek obronny muru kurtynowego, z wyższej kondygnacji prowadziło natomiast przejście na hurdycje skrzydła południowo – zachodniego.
    Nie jest znany dokładny wygląd wieży bramnej wiodącej na dziedziniec zamkowy. Wiadomo jedynie iż posiadała czworoboczną podstawę i posiadała ostrołukowy przejazd bramny. W XV wieku nastąpiła budowa muru zewnętrznego z Bramą Dolną, poprzedzoną mostem na Łynie. Obwód tych murów wzmocniono cylindrycznymi basztami, a zamek, z zachowaniem strategicznej i komunikacyjnej autonomii, połączono z obwarowaniami miejskimi.

Stan obecny

   Zamek jest obecnie jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych warowni w Polsce. Mieści się w nim  Muzeum Warmii i Mazur, organizowane są liczne imprezy okolicznościowe. Stałą wystawą jest ekspozycja dotycząca Mikołaja Kopernika. Na ścianie krużganka umieszczona jest astronomiczna tablica doświadczalna z 1517 roku, prawdopodobnie wykonana własnoręcznie przez tego wielkiego astronoma. Służyła ona do prac nad reformą kalendarza kościelnego. Natomiast na dziedzińcu zobaczyć można tzw. Babę Pruską, wczesnośredniowieczny posąg kultowy. Godziny i terminy otwarcia zamku sprawdzić można na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.