Olsztyn – zamek kapituły warmińskiej

Historia

   Założycielami zamku i miasta Allenstein byli przedstawiciele kapituły warmińskiej. Po podziale ziem pruskich na diecezje w 1243 roku, pierwszy biskup warmiński, Anzelm, otrzymał trzecią część terytorium diecezji jako dominium biskupie, gdzie sprawował władzę kościelną i świecką. Z obszaru tego zobowiązany był wydzielić trzecią część kapitule katedralnej, czyli kolegium kanoników doradzających biskupowi i dbających o katedrę. Proces przekazywania terytoriów kapitule trwał długo, następca Anzelma, biskup Henryk Fleming nadał jej komornictwo fromborskie i melzackie, a dopiero w 1346 roku biskup Herman z Pragi przeznaczył dla niej największe komornictwo olsztyńskie. Kapituła zaczęła wówczas zagospodarowywać swe ziemie, prowadząc akcję osadniczą, lokując nowe miasta i wsie, budując młyny, tartaki, cegielnie, karczmy oraz zamki, jako iż będąc częścią państwa krzyżackiego, zobowiązana była do ochrony swych posiadłości i wspomagania Krzyżaków w trakcie działań wojennych.
   Budowę zamku w Olsztynie rozpoczęto  około połowy XIV wieku w ramach akcji kolonizacyjnej południowej Warmii. Miał on stać się siedzibą administratora ziem kapituły i bezpiecznym miejscem przechowywania skarbca. Składał się on wówczas z jednego skrzydła po północno-wschodniej stronie czworokątnego dziedzińca. Południowo-zachodnie skrzydło zamku dobudowano w XV wieku. Wieżę z połowy XIV wieku, przebudowano w początku XV stulecia, nadając jej kształt okrągły na czworokątnej podstawie. Jednocześnie zamkowe mury podwyższono i uzupełniono drugim niższym pasem obwarowań.
   Zamek odegrał sporą rolę podczas wojen polsko-krzyżackich. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, biskup Henryk Vogelsang złożył hołd królowi polskiemu. Jednak polska załoga pozostała na zamku jedynie przez dwa miesiące, a po wycofaniu wojsk polsko – litewskich Warmia wróciła we władanie zakonu. W 1414 roku miasto i zamek, pomimo otrzymania posiłków krzyżackich, zostało zdobyte przez Polaków po kilkudniowym oblężeniu. Król obsadził warownię załogą pod dowództwem rycerza Dzierżka z Włostowic i podążył dalej na północ. Jednak i tym razem polskie wojska pozostały na krótko, gdyż jeszcze w tym samym roku Olsztyn odbiły siły krzyżackie pod wodzą komtura z Pokarmina, Helfricha von Drahe. W czasie wojny trzynastoletniej zamek przechodził z rąk do rąk. W lutym 1454 roku zbuntowani mieszczanie chcieli ruszyć na zamek i go zburzyć, jednak po otrzymaniu kluczy, zajęli go i uczynili ważną twierdzą antykrzyżackich sił związkowych. Po klęsce polskiego rycerstwa pod Chojnicami we wrześniu 1454 roku sytuacja się odwróciła i Olsztyn został bez walki, w wyniku negocjacji oddany zakonowi. W latach 1455-1461 zamkiem zarządzał krzyżacki zaciężny rycerz Georg von Schlieben, który zawłaszczył skarbiec kapituły i zamkowe mienie. Ostatecznie po drugim pokoju toruńskim kończącym wojnę trzynastoletnią, Warmia wraz z Olsztynem została przyłączona do Polski.
   Krzyżacy zagrozili zamkowi i miastu po raz ostatni w 1521 roku, obrona była jednak tak skuteczna, że poprzestali po jednym, nieudanym szturmie. Kapituła powierzała zarządzanie komornictwem olsztyńskim, wybieranemu co roku ze swego grona kanonikowi nazywanemu administratorem. W latach 1516-1521, administratorem komornictwa olsztyńskiego był wielki astronom Mikołaj Kopernik. On właśnie przygotował obronę Olsztyna przed najazdem krzyżackim. Zgromadził zapasy amunicji i prowiantu, podwoił liczebność zamkowej załogi.
   W XVI wieku na zamku gościł Marcin Kromer, który poświęcił wówczas kaplicę św. Anny, niedawno zbudowaną w południowo-zachodnim skrzydle zamku.  Z czasem oba skrzydła zamku utraciły militarne znaczenie, a dla celów mieszkalnych stały się mało dogodne. W 1758 doprowadzono więc do zamku dojazd od strony miasta i zbudowano z tej strony skrzydło pałacowe, jednocześnie likwidując podzamcze, część murów i pierwotną wieżę bramną.
   Po zaborze Warmii w 1772 roku zamek przeszedł na własność zarządu państwowych majątków ziemskich. W 1845 most nad fosą zastąpiono groblą łączącą zamek z miastem, fosę zaś osuszono. W latach 1901-1911, w związku wybraniem zamku na siedzibę prezydenta rejencji olsztyńskiej przeprowadzono generalny remont zamku. Zmieniono wówczas poziom podłóg w refektarzu, skuto sklepienia przyziemia, a w krużganku wprawiono futryny okienne i dostawiono neogotycką klatkę schodową. W 1921 w salach zamku umieszczono muzeum.

Architektura

   Zamek wzniesiono w miejscu z natury obronnym, na wzniesieniu w szerokim zakolu Łyny. Miasto rozwinęło się po jego południowo – wschodniej stronie, także w zakolu rzeki. Po drugiej stronie, od północnego – zachodu, założono zamkowy folwark, a u podnóża zamku na rzece, młyn. Folwark zapewne pełnił rolę przedzamcza, przez jego teren wiodła droga do zamku. Miasto i warownię oddzielała fosa, zasilana wodami Łyny.
   Zamek wzniesiono z cegły na podmurówce z kamienia. Jego najstarszą częścią było główne, północno-wschodnie skrzydło mieszkalne i mur obwodowy z bramą. W latach 70-tych XIV wieku w zachodnim narożniku umieszczono kwadratową w planie wieżę oraz budynek o funkcjach gospodarczych, administracyjnych i może mieszkalnych przy kurtynie południowo – zachodniej. W ostatnim dziesięcioleciu XIV wieku podwyższono  mury obwodowe i oba przeciwległe skrzydła.
   Główny dom przyjął ostatecznie formę czterokondygnacyjnego budynku o dwóch dekoracyjnych, schodkowych szczytach wieńczących krótsze boki. Od strony dziedzińca przylegały do niego piętrowe krużganki. Układ  pomieszczeń wzorowany był na założeniach krzyżackich, choć pomieszczenia reprezentacyjne były w Olsztynie stosunkowo niskie. Obszerne piwnice sklepiono krzyżowo i wzmocniono dodatkowymi łukami sklepiennymi. W części zachodniej miały one dwie kondygnacje. Pomieszczenia przyziemia pierwotnie także były sklepione krzyżowo, znajdowała się tam zbrojownia, spiżarnia i izba zarządcy zamku. Poniżej, w poziomie piwnic w osobnym pomieszczeniu, prawdopodobnie umieszczono skarbiec kapituły. Na piętrze znajdowały się: izba mieszkalna administratora z wykuszem latrynowym, trójprzęsłowy refektarz i dwuprzęsłowa kaplica św. Anny po stronie wschodniej. Refektarz i komnata administratora otrzymały wspaniałe sklepienia kryształowe, a kaplica sklepienie gwiaździste. Trzecia i czwarta kondygnacja były jednoprzestrzenne,  z biegnącym dookoła gankiem obronnym. Ciekawym i nietypowym rozwiązaniem było umieszczenie szybu windy na wysokości refektarza. Za pomocą lin wciągano tamtędy towary na wyższe poziomy. Na piętro reprezentacyjne dostać się można było z krużganka, który połączony był także z gankiem obronnym przy północno – zachodnim murze obronnym. Na wyższe piętra można się było dostać kręconymi schodami umieszczonymi w grubości muru. Po podwyższeniu głównego domu o czwartą kondygnację nowe piętro obronne znalazło się wyżej niż ganek muru kurtynowego łączącego dom z wieżą narożną. Zapewne dla ich skomunikowania nadbudowano przy budynku mur obronny, umieszczając w nim przejście, a powstałą w ten sposób nadbudówkę zwieńczono małym gotyckim szczytem.
   Pod koniec XIV wieku także budynek południowo – zachodni otrzymał nowe trzy piętra o funkcji magazynowo – mieszkalnej. Ostatecznie osiągnął tą samą wysokość co dom główny, lecz posiada niższy dach z racji węższej podstawy. Nie posiada on piwnic, w przyziemiu umieszczono kuchnię, piekarnię, browar ze słodownią, a przy bramie izbę stróża. Na piętrze urządzono izby urzędowe oraz mieszkanie burgrabiego. Górne kondygnacje pełniły rolę magazynowo – obronną, a elewację od strony miasta ozdobiono szczytem sterczynowym. Komunikację zapewniał dwupoziomowy, drewniany krużganek. W latach 1530-1531 do skrzydła tego przeniesiono kaplicę zamkową, wykonaną wraz z zakrystią przez mistrza Mikołaja z Olsztyna. Została ona zwieńczona bogatym sklepieniem sieciowo – żebrowym.
   Od strony zewnętrznej mury zostały zwieńczone hurdycjami, a wieża narożna otrzymała wówczas cylindryczną, jednokondygnacyjną nadbudowę. Ponownie podwyższono ją w XV wieku, kiedy to osiągnęła dziewięć kondygnacji. Na piątym i siódmym piętrze zachowały się ślady po kominkach ogrzewających pomieszczenia, być może, wartowników. O funkcji mieszkalnej wieży świadczy także relikt wykusza ustępowego od strony Łyny. Drzwi na pierwszym, cylindrycznym piętrze wieży prowadziły na ganek obronny muru kurtynowego, z wyższej kondygnacji prowadziło natomiast przejście na hurdycje skrzydła południowo – zachodniego.
   Nie jest znany dokładny wygląd wieży bramnej wiodącej na dziedziniec zamkowy. Wiadomo jedynie iż posiadała czworoboczną podstawę i posiadała ostrołukowy przejazd bramny. W XV wieku nastąpiła budowa muru zewnętrznego z Bramą Dolną, poprzedzoną mostem na Łynie. Obwód tych murów wzmocniono cylindrycznymi basztami, a zamek, z zachowaniem strategicznej i komunikacyjnej autonomii, połączono z obwarowaniami miejskimi.

Stan obecny

   Zamek jest obecnie jedną z najlepiej zachowanych średniowiecznych warowni w Polsce. Mieści się w nim  Muzeum Warmii i Mazur, organizowane są liczne imprezy okolicznościowe. Stałą wystawą jest ekspozycja dotycząca Mikołaja Kopernika. Na ścianie krużganka umieszczona jest astronomiczna tablica doświadczalna z 1517 roku, prawdopodobnie wykonana własnoręcznie przez tego wielkiego astronoma.  Służyła ona do prac nad reformą kalendarza kościelnego. Natomiast na dziedzińcu zobaczyć można tzw. Babę Pruską, wczesnośredniowieczny posąg kultowy. Mało znany jest fakt, iż hurdycje, czy też drewniany ganek po stronie południowo – zachodniej jest konstrukcją oryginalną, wydatowaną dendrochronologicznie wraz z więźbą dachową na 1429 rok. Godziny i terminy otwarcia zamku sprawdzić można na oficjalnej stronie tutaj.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.