Olsztyn – Stary Ratusz

Historia

   Pierwotnie olsztyński rynek pełnił tylko rolę handlową i gospodarczą. Na miejscu późniejszego ratusza stały ławy i budy handlowe oraz działał browar mieszczański. Przypuszczano czasem, iż budynek ratusza powstał w XIV wieku za życia Jana z Łajs, pierwszego olsztyńskiego sołtysa i zasadźcy, po lokacji miasta w 1353 roku, jednak najprawdopodobniej siedziba władz miejskich powstała dopiero po ustanowieniu w 1500 roku stanowiska burmistrza.
   Okres średniowiecza budynek ratusza przetrwał bez strat, Olsztyn był bowiem poddawany bez walk, gdy wojska polskie ciągnęły na Krzyżaków w 1410 i 1414 roku. Podobnie w 1454 roku w trakcie wojny trzynastoletniej mieszczanie poddali się komturowi elbląskiemu Henrykowi von Plauenowi. W wyniku tego konfliktu Olsztyn wraz z całą Warmią znalazł się w granicach państwa polskiego.
   Pierwsze zniszczenia przyniósł ratuszowi rok 1620, kiedy to uległ on spaleniu, podobnie jak większa część miasta. Cztery lata później został odbudowany, lecz równocześnie dokonano jego przekształcenia. Władze miasta zajmowały wówczas całe piętro budynku, podczas gdy parter przeznaczony był dla celów handlowych. W czasie przebudowy pojawiła się również wieża, służąca za wartownię. W drugiej połowie XVIII wieku doszło do generalnego remontu budynku, natomiast w 1880 roku ze Starego Ratusza całkowicie zniknęły stanowiska handlowe. W czasie dwudziestolecia międzywojennego w miejscu dawnego browaru stanęło trzecie, północno-wschodnie skrzydło budynku. W 1945 roku Stary Ratusz został spalony po raz drugi. Jego odbudowę przeprowadzono w latach 1946–1949. W 2003 roku przeprowadzono regotyzację elewacji ratusza, dzięki której odzyskał on wygląd zbliżony do oryginalnego.

Architektura

   Pierwotny budynek ratusza zbudowany był w stylu późnego gotyku jako piętrowa budowla na planie prostokąta. Stanął on na trzymetrowym, kamiennym fundamencie, ściany natomiast zbudowano z cegły, wiązanej w wątku polskim. Pośrodku elewacji południowej widniało szerokie wejście do hali targowej, umieszczone w portalu zwieńczonym w tzw. ośli grzbiet. Od strony przeciwnej, otwartej na rynek, wzdłuż budynku ciągnęły się budy kramarzy, a pomiędzy nimi znajdował się podobny portal wejściowy. Wejście z charakterystycznym uskokowym portalem w tzw. ośli grzbiet usytuowano również w przyziemiu od strony wschodniej. Była to główna, reprezentacyjna fasada z wejściem służącym rajcom. Pierwotnie dekoracje piętra składające się z kompozycji okien i malowanych na szaro-niebiesko blend, prawdopodobnie obiegały trzy elewacje: wschodnią, południową i zachodnią. Elewacja północna, jako usytuowana od strony kramów, była dekoracji pozbawiona. Prawdopodobnie krótsze boki ratusza oryginalnie wieńczyły gotyckie szczyty schodkowe lub sterczynowe.
   Parter budynku, posiadający o wiele skromniejsze zdobienia, pełnił funkcje handlowe, natomiast bogaty program ceglanej dekoracji poziomu piętra sugeruje, iż była to kondygnacja reprezentacyjna, z izbami pośród których była najważniejsza – sala posiedzeń rady. Kondygnacje łączyły drewniane schody, umieszczone w sieni wejściowej po wschodniej stronie. Pomieszczenia parteru oświetlały niewielkie, zwieńczone łukiem odcinkowym otwory okienne. Większe okna zastosowano na poziomie piętra. Budynek był ogrzewany piecem typu hypocaustum, którego umieszczone w murach kanały, rozprowadzały ogrzane powietrze do poszczególnych pomieszczeń.

Stan obecny

   Do dziś zachowały się gotyckie ściany północna, wschodnia i południowa. Dużą wartość zabytkową posiadają także średniowieczne piwnice, umiejscowione w południowo-zachodnim skrzydle. Niestety obecnie są one niedostępne, gdyż po II wojnie światowej zasypano je żużlem. Budynek Starego Ratusza jest obecnie siedzibą Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Chodkowska W., Stary Ratusz w Olsztynie, czyli historia w dokumentach i budowli, “Wiadomości Konserwatorskie” 15/2004.
Sikorski J., Stary Ratusz w Olsztynie na tle dziejów miasta, Olsztyn 1999.

Strona internetowa leksykonkultury.ceik.eu, Stary Ratusz w Olsztynie.
Strona internetowa wikipedia.org, Stary Ratusz w Olsztynie.