Olkusz – kościół św Andrzeja

Historia

    Pierwsza wzmianka dotycząca olkuskiego kościoła datowana jest na 1317 rok. Jednak najstarszą część świątyni, stanowiącą obecnie prezbiterium kościoła, wybudowano w stylu późnoromańskim jeszcze w XIII wieku. Kościół został rozbudowany w stylu gotyckim za panowania króla Kazimierza Wielkiego w XIV wieku. Wtedy powstały trzy, równej wysokości nawy wsparte na potężnych ośmiobocznych filarach. W pierwszej połowie XV wieku dobudowano przy prezbiterium kaplicę św. Anny oraz zakrystię i skarbiec. W 1620 roku powstała renesansowa kaplica Loretańska, wzorowana na kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu oraz dobudowano dużą i małą kruchtę. Pod koniec XVIII wieku obok kościoła wybudowano kaplicę św. Jana Kantego, a w 1913 roku wzniesiono neogotycką wolnostojącą dzwonnicę.

Architektura

   Kościół z XIV wieku był budowlą halową i trójnawową z prostokątnym prezbiterium od strony wschodniej. W okresie późnego średniowiecza powiększył się przy prezbiterium o trójprzęsłową kaplicę św. Anny od strony południowej oraz zakrystię i skarbiec od strony północnej. Na zewnątrz kościół wzmocniono przyporami, między którymi umieszczono duże i wąskie, ostrołukowe okna z maswerkami. Prezbiterium i korpus nakryto stromymi dachami dwuspadowymi, zakończonymi ceglanymi szczytami schodkowymi ze sterczynami i blendami.
   Zachowały się cztery gotyckie portale, z których najciekawszy z prezbiterium do zakrystii zamknięty jest łukiem pięciolistnym, pozostałe to portale ostrołukowe. Wewnątrz nawa gówna otwarta jest do naw bocznych ostrołukowymi arkadami, wspartymi na ośmiobocznych filarach. Także prezbiterium otwarte jest do kaplicy św. Anny dwoma przęsłami ostrołukowych arkad. Korpus nawowy, prezbiterium i kaplicę św. Anny nakryto sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.
   Najcenniejszym zabytkiem świątyni jest Poliptyk Olkuski, czyli XV wieczny, gotycki ołtarz, wykonany przez krakowskich malarzy cechowych Jana Wielkiego i Stanisława Starego. W prezbiterium znajdują się XVI-wieczne drewniane stalle, czyli ozdobne, drewniane ławy, w których zasiadali duchowni. Polichromia gotycka na ścianach bocznych pochodzi z około 1370-1380 roku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Strona internetowa zabytkowekoscioly.net, Olkusz, kościół św. Andrzeja.