Nysa – miejskie mury obronne

Historia

   Nysa otoczona była obwarowaniami drewniano-ziemnymi już około 1259-1261 roku, kiedy to zostały one po raz pierwszy wspomniane w źródłach pisanych. Umocnienia te zostały zniszczone podczas sporu między biskupem Tomaszem II a księciem Henrykiem IV Probusem w 1284 roku, lecz już kilka lat później do 1290 zostały odbudowane. Murowane obwarowania otaczające główną część Nysy, czyli Nowe Miasto, powstały z inicjatywy biskupa Przecława z Pogorzeli w połowie XIV wieku. W obręb murów miejskich włączono również teren dworu biskupiego, mającego jednak swój własny system obronny od strony miasta.
   Do 1414 roku, kiedy to po raz pierwszy wzmiankowano w źródłach międzymurze, Nowe Miasto zostało otoczone drugim murem obronnym, Stare Miasto natomiast nadal otoczone było tylko umocnieniami drewno-ziemnymi z trzema bramami. Być może wiązało się to z faktem, iż do XVI wieku było ono samodzielnym organizmem z własną radą. Dodatkowo Stare Miasto miało luźną zabudowę z licznymi ogrodami. Posiadane fundusze przeznaczano jedynie na konserwację istniejących umocnień. Dlatego też zostało ono w odróżnieniu od Nowego Miasta zniszczone doszczętnie w 1428 roku podczas najazdów husyckich.
   W 1532 roku z inicjatywy ówczesnego burmistrza Nysy Melchiora Bobera, wieża przy bramie Celnej, prowadzącej do Starego Miasta, została przebudowana na wieżę bramną i jako jedyna w mieście miała most zwodzony. Pod koniec XVI wieku z obawy przed coraz silniejszym zagrożeniem tureckim, na polecenie biskupa  Jerina, wrocławski fortyfikator Schneider von Lindau opracował nowożytny system obronny. W jego efekcie Nysa została otoczona włoskim systemem bastionowym, przebudowywanym już od 1643 roku w typie szkoły holenderskiej. Dawne średniowieczne obwarowania wciąż jeszcze wówczas funkcjonowały, lecz już jedynie jako uzupełnienie nowych fortyfikacji. Dodatkowo koło 1700 roku powstał system pozwalający zatopić w razie oblężenia, przedpola na południe od fortyfikacji. System ten został użyty w 1741 roku, kiedy to z rozkazu ówczesnego komendanta Rotha zalano przedmieścia.
   Ostatnie nowożytne modernizacje fortyfikacji miały miejsce w drugiej połowie XVIII wieku, gdy Nysa znajdowała się w obrębie państwa pruskiego. Prace te objęły głównie starsze obwarowania bastionowe oraz tereny wysunięte daleko w przedpole miasta, natomiast mury średniowieczne nie miały już wówczas praktycznie żadnego znaczenia militarnego. Od 1862 roku rozpoczęto ich sukcesywne rozbieranie.

Architektura

   Nyskie mury obronne tworzyły zamknięty obwód kształtem zbliżony do czworoboku, o zaokrąglonych narożach. Dodatkowe zabezpieczenie stanowił drugi, zewnętrzny mur, niższy i cieńszy, dobudowany w drugiej połowie XV wieku. Prawdopodobnie nie obiegał on całego miasta, na nowożytnych planach widoczny był jedynie w południowo – wschodniej części Nysy (mógł jednak zostać już wówczas częściowo wyburzony). Główny mur zwieńczony został chodnikiem obronnym, chronionym od strony polnej przedpiersiem z krenelażem. W późniejszym okresie, gdy większe znaczenie zaczęła odgrywać ręczna broń palna, krenelaż zastąpiono zadaszonym gankiem wzdłuż którego przepruto otwory strzelcze (by chronić przed ewentualnym zamoknięciem proch i lonty). Sądząc po weducie z końca XV wieku zamieszczonej w kronice H.Schedla, zewnętrzny mur obronny już od początku zwieńczony był zadaszonym gankiem.
   W ciągu głównego, wewnętrznego pierścienia murów umieszczono 28 czworobocznych baszt, wystających przed lico muru by można było prowadzić ostrzał flankowy i otwartych od strony miasta, by utrudnić potencjalnym napastnikom obronę w momencie zajęcia fragmentu obwarowań. Niezabudowywanie tylnych części baszt było również znaczną oszczędnością i skracało czas budowy. W późniejszym okresie średniowiecza te wykuszowe baszty często zamykano, czy to ścianami drewnianymi lub szachulcowymi, czy to murowanymi. W XVI wieku zewnętrzny pierścień murów wzmocniono półkolistymi bastejami.
   Wjazd do Nysy zapewniały cztery bramy: Wrocławska na północy, Ziębicka na zachodzie, Bracka po stronie południowo-zachodniej i Celna na południu, która prowadziła na teren Starego Miasta. Samo Stare Miasto nie posiadało murowanych obwarowań, a jedynie wał ziemny z częstokołem, jakkolwiek w jego umocnieniach znajdowały się bramy Mikołajska, Bialska i Zbójnicka. Bramy starego miasta przeprute były w murze obronnym i flankowane przez wysokie, czworoboczne baszty przybramne. Do wysokości zewnętrznego pierścienia murów prowadziła szyja bramna, zakończona niewysokimi budynkami bramnymi na linii zewnętrznych obwarowań.
   Całość fortyfikacji otaczała fosa, zasilana przez rzeki Nysę Kłodzką i Białą Głuchołaską. Sama Nysa Kłodzka zabezpieczała miasto od północy i częściowo od zachodu, gdzie wpadała do Jeziora Nyskiego.

Stan obecny

   Do dziś zachowały się dwie gotyckie wieże przybramne:  Wrocławska (wzniesiona w XIV wieku, lecz podwyższona i przebudowana w XVI i XVII stuleciu) oraz Ziębicka (zbudowana w XIV wieku, przebudowana w XVI wieku i odnowiona w stylu neogotyckim w XIX stuleciu), które obecnie służą jako punkty widokowe. Nieliczne zachowane fragmenty dawnych murów obronnych można zobaczyć np. przy wieży Wrocławskiej, przy ulicy Chodowieckiego, czy obok kościoła św. Piotra i Pawła.

pokaż wieżę Wrocławską na mapie

pokaż wieżę Ziębicką na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kębłowski J., Nysa, Warszawa 1972.

Strona internetowa informacja-turystyczna.nysa.pl, Mury obronne.