Nysa – kościół św Jakuba i św Agnieszki

Historia

   Pierwszy murowany kościół w Nysie został ufundowany i konsekrowany przez biskupa wrocławskiego Jarosława Piasta w 1195 roku. Został on zniszczony w 1241 roku, podczas najazdu tatarskiego, a następnie spłonął w 1249, podczas walk między księciem Bolesławem Rogatką a Henrykiem III. Do dzisiaj z tej romańskiej budowli pozostały jedynie fundamenty, które można zobaczyć w podziemiach obecnego kościoła.
   Około połowy XIII wieku powstała druga romańska murowana świątynia. Pod koniec XIV wieku była już w katastrofalnym stanie, groziła zawaleniem i jej wschodnia część została rozebrana.
   Obecny kościół powstawał w dwóch etapach. Pierwszy przypada na okres przed 1392 rokiem i obejmuje budowę prezbiterium z ambitem z fundacji biskupa Wacława Piasta. Zamiarem hierarchy było wzniesienie reprezentacyjnego kościoła dla księstwa nyskiego. Miałby on równocześnie pełnić funkcję świątyni pielgrzymkowej i być przeznaczony dla pątników podążających krzyżującymi się w Nysie głównymi polskimi szlakami pielgrzymimi. W ciągu kilku lat wzniesiono sześcioprzęsłową budowlę, lecz spłonęła ona w 1401 roku podczas pożaru, który opanował większość miasta. Kościół wraz ze swoim wypalonym wnętrzem trwał do 1424 roku i stopniowo zmieniał się w całkowitą ruinę. Brak środków na natychmiastową odbudowę spowodowany został załamaniem gospodarki miasta, jakie nastąpiło w wyniku tragicznej epidemii z roku 1413.
   Drugi etap budowy przypadł na lata 1424-1430 i związany był z planem wzniesienia reprezentacyjnego kościoła mieszczańskiego, jaki mieli rajcy nyscy. Zdecydowali się oni na finansowanie dalszej odbudowy i rozbudowy świątyni biskupiej. Do kierowania pracami Rada Miejska Nysy zaangażowała słynnego architekta Piotra Frankensteina. Korzystając częściowo z fundamentów dwu romańskich poprzedniczek oraz z istniejącej zrujnowanej budowli biskupa Wacława, rozpoczął on budowę obecnej, gotyckiej bazyliki na wzór katedry gnieźnieńskiej. Wskazują na to prawie identyczne poziome przekroje świątyń w Nysie i w Gnieźnie.
   W swoich dalszych, burzliwych dziejach kościół doświadczył licznych pożarów, zniszczeń i był poddawany wielokrotnej modernizacji. Jednak charakterystyczna sylwetka budowli pozostała niezmieniona do dnia dzisiejszego.  Podczas kolejnego wielkiego pożaru Nysy w 1542 roku zniszczeniu uległo sklepienie sieciowe nawy głównej. Odbudowano je jako gwiaździsto-sieciowe. Przed 1551 rokiem wykonano nową więźbę dachową, a w 1553 roku drewnianą nadbudowę szczytu fasady. W latach pięćdziesiątych XVI wieku z fundacji biskupa Marcina Gerstmana przebudowano i wydłużono chór organowy.  Około 1619 roku prawo własności kościoła stanęło pod znakiem zapytania z uwagi na roszczenia wysuwane przez protestantów. W celu rozstrzygnięcia sporu zorganizowano spis ludności parafii, który wykazał trzyosobową przewagę liczebną katolików nad protestantami. Kościół pozostał więc świątynią katolicką. W XVII i XVIII wieku pod wpływem baroku całkowicie zmieniono wnętrze kościoła. Poważnych zniszczeń budowla doznała w 1741 roku podczas wojen śląskich. Wkrótce jednak nastąpiła jego odnowa, a w 1752 roku dobudowane zostały dwie symetryczne kaplice od północy i od południa. Jeszcze większe zniszczenia świątyni dokonały się w roku 1807, podczas oblężenia i ciężkiego ostrzału artyleryjskiego miasta przez armię napoleońską. Odbudowa w latach 1889-1895 połączona była z kolejną radykalną zmianą wystroju kościoła, tym razem w stylu neogotyckim. W wyniku działań wojennych z 1945 roku świątynia przeżyła największy w swej historii kataklizm. Spłonął dach i dwie boczne kaplice, zawalił się szczyt zachodni, przestały istnieć witraże, poważnemu zniszczeniu uległy także pozostałe boczne kaplice i większość wyposażenia. Odbudowa, przy okazji której dokonano dalszej regotyzacji, zaczęła się wkrótce po przejęciu tych terenów przez państwo polskie.

Architektura

   Kościół św. Jakuba i Agnieszki to obiekt halowy, dziewięcioprzęsłowy, o trzech nawach równej wysokości, orientowany, zbudowany z jasnoszarego piaskowca i różowej cegły.  Na zewnątrz budynek świątyni opięty jest uskokowymi przyporami, między które wbudowane zostały w XV i XVI wieku niskie kaplice. Powyżej znajdują się duże okna ostrołukowe z maswerkami.  Szczyt zachodni podzielony jest dwoma przyporami i lizenami z ostrołukowymi blendami.  Kościół nakryty został dachem dwuspadowym, który jest jednym z najbardziej spadzistych dachów w Europie. Nawa główna przechodzi w niewyodrębnione, zamknięte trójbocznie prezbiterium. Nawy boczne tworzą od wschodu sześcioboczne, zamknięte obejście. Od północy do prezbiterium przylega zamknięta trójbocznie stara zakrystia, a od północnego wschodu dobudowane jest już nowożytne ośmioboczne baptysterium.
   Nawa główna, stara zakrystia, boczne kaplice i kruchty nakryte są sklepieniem krzyżowo-żebrowym, a prezbiterium gwiaździsto-sieciowym. Pierwotnie jednak nad nawą główną rozpięte było sklepienie sieciowe, obecne jest wynikiem XIX-wiecznej restauracji. Dziewięć par niezwykle smukłych, ośmiobocznych filarów złączono wysoko wyniesionymi arkadami, które zamiast dzielić, integrują wewnętrzną przestrzeń. W murach obwodowych wyprute zostały arkady prowadzące do kaplic i rozdzielona partiami gładkich ścian okna. W części wschodniej okna schodziły pierwotnie niemal do posadzki, ale w późniejszym okresie zostały zamurowane.
   Obok świątyni wznosi się dzwonnica, której budowę rozpoczęto w 1474 roku. Czwartą kondygnację ukończono w 1516 i przykryto dachem, choć początkowo planowano jeszcze podwyższyć wieżę, która mogła osiągnąć wysokość 100-120 metrów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kozaczewska H., Średniowieczne kościoły halowe na Śląsku [w:] Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, 1-4, Warszawa 2013.
Pilch J, Leksykon zabytków architektury Górnego Śląska, Warszawa 2008.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie.