Moraczewo – wiatraki koźlaki

Historia

   Wiatraki na ziemiach polskich pojawiły się na początku XIV wieku, parę stuleci później niż młyny wodne, które pracowały już w połowie XII stulecia. Przekazy źródłowe wspominają o ich funkcjonowaniu w Wielkopolsce i na Kujawach. W XV wieku ich budowa wyraźnie się rozpowszechniła, o czym wiadomo dzięki zezwoleniom na ich budowę. Rozkwit wiatraków trwał do XVIII stulecia, a elementem krajobrazu polskiego były do XIX wieku.

Architektura

   Usytuowanie wiatraka uzależnione było od warunków atmosferycznych panujących w danym miejscu, czyli od siły i kierunku wiatrów, liczby dni wietrznych oraz od ukształtowania terenu. Najczęściej stawiano je na wzniesieniach, z dala od zabudowań i lasów, na możliwie dużej otwartej przestrzeni lub w pobliżu znacznych zbiorników wodnych. Na obszarach płaskich sypano sztuczne wzniesienia albo wznoszono kamienno-ceglane fundamenty, na których ustawiano wiatrak. Wszystkie te zabiegi miały na celu umożliwienie maksymalnego wykorzystania wiatru jako siły napędowej. Wytyczano też i utwardzano dogodne dojazdy prowadzące od drogi do młyna, aby pojazdy konne przywożące ziarno i odwożące mąkę mogły swobodnie dojechać pod sam wiatrak.
   Koźlaki budowano z drewna, a z zewnątrz pokrywano gontem. Posiadały trzy kondygnacje. Najniższa zajęta była przez stabilizującą konstrukcję kozła, stanowiącą dwie krzyżujące się podwaliny, podtrzymującą pionowy słup (sztember). Był on pionową osią, wokół której obracano całą konstrukcję wiatraka wraz z mechanizmem, po to aby jego śmigła (śmigi), zwane też skrzydłami lub łopatami, mogły przyjąć odpowiednie położenie w stosunku do napędzającego je wiatru. Dwie wyższe kondygnacje przeznaczano do produkcji mąki. W środkowej znajdowały się kamienie młyńskie z koszem zasypowym.  Na poddaszu znajdowało się miejsce na wał skrzydłowy, zamieniający energię wiatru na pracę mechanizmów. Na wale osadzano koło palczaste i mniejsze koło ze szczeblinami poruszające kamień młyński, przenoszące ruch obrotowy poziomego wału na pionową oś kamienia młyńskiego. Po przemiale, zboże wędrowało do pojemnika z przesiewaczem, a następnie, już w postaci mąki lub kaszy, gotowy produkt opuszczał wiatrak i był ładowany na podstawione wozy.  Wiatrak kozłowy był w stanie w ciągu 120-150 wietrznych dni w roku zemleć od 60 do 90 ton ziarna.
   Cztery łopaty (śmigi) skrzydeł miały konstrukcję szkieletową, co umożliwiało poprzez nakładanie lub zdejmowanie płóciennych fartuchów, regulowanie siły parcia wiatru na śmigi. W przypadku słabych powiewów zakrywano całą powierzchnię łopat, aby “złapać” więcej wiatru, a podczas wichury zdejmowano płachty, chroniąc skrzydła przed uszkodzeniem. W warunkach ekstremalnych zatrzymywano obrót skrzydeł, blokując koło palczaste. Obroty śmigieł kontrolowano też poprzez nakładanie na śmigi drewnianych klepek.
   Gontowe ściany początkowo, ze względu na koszt i ciężar, nie sięgały do samej ziemi. Zapewne ten widok dał początek bajkom o „chatce na kurzej łapce”. W opowieściach być może chodziło o zniechęcenie dzieci od zbliżania się do wiatraka, bowiem jego skrzydła były przyczyną wielu śmiertelnych wypadków.
   Odpowiedniego ustawienia względem wiatru ruchomej części wiatraka ze skrzydłami dokonywano za pomocą tzw. łogona, czyli ukośnego dyszla, którego zewnętrzny odcinek wspierał się na odpowiedniej podpórce. Na końcu dyszla przytwierdzony mógł być łańcuch, który nawijano na pionowy kołowrót, powodując powolny obrót bryły koźlaka. Do dyszla zaprzęgano też niekiedy konie.

Stan obecny

   Na terenie wsi Moraczewo i  Lednogóra od lat 60-tych XX wieku znajdują się trzy XIX-wieczne wiatraki koźlaki. Przeniesione zostały ze Swadzimia, Sołeczna i Sędziwojewa w ramach zagospodarowania Szlaku Piastowskiego. Wszystkie powstały na początku XIX wieku. Pomimo późnej daty budowy umieściłem je na stronie gdyż wiatraki kozłowe na ziemiach polskich  pojawiły się w XIV wieku i bez większych zmian konstrukcyjnych przetrwały do drugiej połowy XX wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Strona internetowa ekologia.pl, Wiatraki – arcydzieła drewnianej architektury przemysłowej.

Strona internetowa wikipedia.org, Koźlak (wiatrak).