Mogilno – klasztor benedyktyński

Historia

   Klasztor ufundowany został przez Kazimierza Odnowiciela w drugiej połowie XI wieku. Benedyktyni zostali wówczas sprowadzeni do założonego dwa wieki wcześniej grodu na półwyspie wcinającym się w Jezioro Mogileńskie. Zakonnicy pochodzili z Nadrenii i Bawarii, klasztor zaś otrzymał duże nadania. Budowa zabudowań kościelnych i klasztornych rozpoczęła się natychmiast po przyjeździe mnichów.
   Klasztor przebudowany został w stylu późnoromańskim, po zniszczeniu przez oddziały księcia Władysława Odonica i konflikcie zakonników z księciem Władysławem Laskonogim w pierwszej połowie XIII wieku. W XV wieku dokonano kolejnej przebudowy, która nadała klasztorowi cechy gotyckie.
   W kolejnych stuleciach rola polityczna klasztoru spadła, zniszczeniu ulegały także zabudowania. Dopiero w XVIII wieku wspólnota benedyktynów na nowo zaczęła przeżywać rozkwit i dokonała przebudowy kompleksu klasztornego w stylu barokowym, która miała miejsce w latach 1760–1797. W 1773 po pierwszym rozbiorze Polski Mogilno znalazło się pod zaborem pruskim, a nowe władze przejęły majątek klasztorny. W 1833 klasztor został całkowicie zamknięty, a budynki oddane miejscowym katolikom oraz ewangelikom z przeznaczeniem na szkołę. Po 1880 w klasztorze mieścił się szpital, przy czym kościół nadal pełnił funkcję parafialne. W 1934 roku przeprowadzono remont, natomiast w czasie II wojny światowej niemieccy hitlerowcy rozlokowali w nim kolejno obóz przejściowy, obóz jeniecki, więzienie dla Żydówek oraz szpital.  W latach 70-tych XX wieku podjęto badania archeologiczne i historyczne w klasztorze, dokonano wówczas również remontu obiektu.

Architektura

   Kościół wraz z zabudowaniami klauzury usytuowano na półwyspie wcinającym się w wody Jeziora Mogileńskiego. Kościół klasztorny pierwotnie był trójprzęsłową, trójnawową bazyliką z transeptem i czworobocznym prezbiterium zamkniętym na wschodzie apsydą. Fasadę zachodnią wieńczyła kwadratowa wieża flankowana aneksami będącymi przedłużeniem naw bocznych. Dodatkowo do wschodnich ścian transeptu przystawione były kaplice zamknięte apsydami. Kościół wzniesiony został w części romańskiej z kostki granitowej.
   W fasadzie zachodniej nie umieszczono portalu wejściowego, zapewne z powodu bliskości jeziora. Obszerne przyziemie kwadratowej wieży mogło więc pełnić rolę drugiego, zachodniego chóru. Pod kościołem usytuowano zespół dwóch romańskich krypt nakrytych sklepieniem kolebkowym: jedną pod prezbiterium, drugą pod wieżą zachodnią. Początkowo krypta wschodnia mogła mieć sklepienie oparte na filarach lub wyżej założone sklepienie kolebkowe z lunetami (jej obecne zwieńczenie nie jest pierwotne, gdyż zasłania dwa boczne okna).  Zachodnia krypta jest natomiast jednym z najstarszych zachowanych sklepionych wnętrz w Polsce.
   W XIII wieku prezbiterium kościoła zostało przebudowane z użyciem cegły układanej w wiązaniu wendyjskim, nadbudowana została również nieco później nawa (być może w XIV wieku), także przy użyciu cegły, lecz układanej w wątku gotyckim. W prezbiterium usunięto stare sklepienie, a po podwyższeniu przykryto je płaskim stropem lub otwartą więźbą dachową. W wyniku kolejnej, późnogotyckiej przebudowy z początku XVI wieku, dawne płaskie stropy zastąpiono sklepieniem gwieździstym ośmioramiennym w nawie głównej i kryształowym w nawach bocznych. Nawę główną wsparto na ceglanych, ośmiobocznych filarach z lizenami, które dały oparcie żebrom sklepiennym. Nie funkcjonował już wówczas transept, rozebrany wraz z bocznymi kaplicami, lecz zachowano dwa stare krzyżowe filary transeptu, dlatego nowa nawa główna musiała, tak jak stara, być nieco węższa od chóru.
   Trójskrzydłowe zabudowania klasztorne przystawiono do kościoła od strony południowej. Całość łączył pierwotnie krużganek, tworzący zamknięty czworobok z wolnym ogrodem wirydarza pośrodku. W wirydarzu tym już w XI wieku usytuowano romańską studnię, zasypaną około XV wieku, o pierwotnej głębokości około 14 metrów. Skrzydło południowe mieściło mieszkanie opata, refektarz oraz klasztorną kuchnię; w skrzydle wschodnim znajdowało się dormitorium na piętrze oraz kapitularz w przyziemiu, wreszcie skrzydło zachodnie zajmowały pomieszczenia pomocnicze, gospodarcze i przeznaczone dla konwersów.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.

Strona internetowa wikipedia.org, Klasztor Benedyktynów w Mogilnie.