Mogiła – opactwo cysterskie

Historia

   Cystersi przybyli w 1222 roku z klasztoru w Lubiążu na Dolnym Śląsku. Zostali sprowadzeni przez biskupa krakowskiego Iwona Odrowąża, który pierwotnie osadził ich w Kacicach, lecz po trzech latach przeniesiono ich do podkrakowskiej Mogiły. Z dużym prawdopodobieństwem można zakładać, że na decyzję miały wpływ spory w rodzie Odrowążów oraz funkcjonowanie na obszarze Mogiły starszego pogańskiego miejsca obrzędowego powiązanego z kopcem Wandy, domniemaną mogiłą władcy plemiennego. Wznoszenie kościoła i klasztoru zostało przerwane w 1241 roku, gdy został on spustoszony przez najazd Tatarów. Kościół został ostatecznie konsekrowany przez biskupa krakowskiego Jana Prandotę, w obecności księcia Bolesława Wstydliwego w roku 1266. Czwarty etap XIII-wiecznego rozwoju klasztoru nastąpił w latach 1266–1283, gdy dokończono wznoszenie zabudowań klasztornych opactwa. Wówczas to najbardziej znaczącą rozbudowę klasztoru o skrzydła zachodnie i południowe przeprowadzić miał opat Herman, który „klasztor znacznie rozszerzył i użyteczniejszym dla całego zgromadzenia uczynił”. Za panowania króla Kazimierza Wielkiego kościół i klasztor został odnowiony. Później świątynia była wielokrotnie przebudowywana, stając się dzięki temu unikalną mieszanką stylu romańskiego i gotyckiego.
   W XV stuleciu budowla była dwukrotnie niszczona przez ogień. Po drugim pożarze opat Marcin Matyspasek przystąpił do generalnej odbudowy całego opactwa. Kościół wzmocniono wtedy skarpami. W XVI wieku wykonano nowe sklepienie, a jeden z braci, Stanisław Samostrzelnik, ozdobił kościół i klasztor malowidłami. W XVI wieku za rządów opata Erazma Ciołka istniała w klasztorze szkoła malarsko-iluminatorska, której najsławniejszym przedstawicielem był Stanisław Samostrzelnik.
   Mogiła często gościła władców: królową Bonę, Zygmunta Starego, Zygmunta Augusta, Stefana Batorego, czy Zygmunta III Wazę. W roku 1655 Szwedzi  okupowali klasztor. Kilku zakonników poniosło śmierć, a skarbiec zrabowano. W roku 1657 sprzymierzone wojska austriackie zdobyły klasztor, w którym zamieszkał król Jan Kazimierz z małżonką Marią Gonzagą. W roku 1708 w Mogile powstała wyższa uczelnia teologiczna, tzw. Studium Generalne z prawem nadawania stopni naukowych. W czasach niewoli i rozbiorów polski klasztor mogilski nie uległ kasacie jak inne klasztory cysterskie, leżał bowiem w obrębie tzw. Wolnego Miasta Krakowa. W czasie okupacji hitlerowskiej klasztor został zajęty przez Niemców, a zakonnicy rozproszeni. W latach 1946-48 odrestaurowano kościół klasztorny, częściowo przywracając mu pierwotny wygląd.

Architektura

   Kościół zbudowano z cegły z użyciem piaskowca do szczegółów architektonicznych i dekoracyjnych takich jak służki, żebra, zworniki, lizeny czy gzymsy. Jest to bazylika z transeptem i z dwuprzęsłowym prezbiterium flankowanym przez aż dwie kaplice (podobnie jak w Jędrzejowie, a w odróżnieniu od Wąchocka, Koprzywnicy i Sulejowa). Elewacja kościoła rozczłonkowana jest skarpami w narożnikach i na liniach podziałów przęsłowych. Na wysokości pierwotnego zwieńczenia biegną fryzy. Wschodnią elewację prezbiterium wyróżniono trzema dużymi, ostrołukowymi oknami zwieńczonymi okulusem.
   W architekturze kościoła przeważa styl wczesnogotycki z zachowaniem licznych elementów romańskich, ogólnie nastąpiło w trakcie budowy płynne przejście pomiędzy tymi dwoma średniowiecznymi stylami. Niestety nowożytny charakter uzyskała w XVIII wieku fasada kościoła i wnętrze nawy głównej. Prezbiterium, transept i kaplice pokryte są polichromią z XVI wieku wykonaną przez Stanisława Samostrzelnika.
   Zabudowania klasztorne wzniesiono po południowej stronie kościoła. Składają się one z trzech skrzydeł, które krużgankami otaczają wewnętrzny wirydarz. W świetle najnowszych badań za najstarsze uznać można skrzydło wschodnie z kapitularzem z pierwszej połowy XIII wieku. Skrzydło południowe i zachodnie powstały niewiele później, gdyż w drugiej połowie XIII stulecia. Po stronie południowo – wschodniej w ciągu XIV i XV wieku pierwotne skrzydło wschodnie przedłużono w kierunku południowym, gdzie wzniesiono między innymi priorat (dom opata).

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Bojęś-Białasik A., Niemiec D., Opactwa w Lubiążu, Trzebnicy i Mogile a początki cysterskiej architektury ceglanej na Śląsku i w Małopolsce w kontekście filiacyjnych zależności warsztatowych [w:] Architektura sakralna w początkach państwa polskiego (X-XIII wiek), Gniezno 2016.

Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, t. 1, Świechowski Z., Zachwatowicz J., Warszawa 1964.
Grzybkowski A., Gotycka architektura murowana w Polsce, Warszawa 2016.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.