Malbork – zamek krzyżacki

Historia

   Kompleks zamkowy w Malborku (Marienburg) powstawał w drodze stopniowej rozbudowy, a jego obwarowania modernizowano przez bardzo długi czas. Warownie zaczęto wznosić około 1280 roku, choć przygotowania w postaci wycinki lasu i gromadzenia budulca rozpoczęto już dwa lata wcześniej. Inspiratorami budowy byli mistrz krajowy Teodoryk Gatrislebe i komtur dzierzgoński Hermann von Schoennberg. Najpierw zbudowano ceglane skrzydło północne zamku wysokiego, następnie skrzydła zachodnie i południowe. Postawiono także dansker wysunięty z zachodniego narożnika zamku. Prace te ukończono około 1300 roku. W 1309 podjęto decyzję o przeniesieniu siedziby wielkiego mistrza zakonu z Wenecji do Malborka, który tym samym stał się stolicą Państwa Zakonnego. Wraz z wielkim mistrzem na zamek przybyła duża liczba braci zakonnych, co wymagało przebudowy i rozbudowy istniejącego kompleksu. Dokonano znaczącej rozbudowy kościoła zamkowego Najświętszej Marii Panny przedłużając go i  umieszczając pod nim kaplicę św. Anny. We wnęce na wschodniej fasadzie umieszczono ogromną, 8-metrową figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wykonaną ze sztucznego kamienia i pokrytą w XIV wieku mozaiką z Wenecji. Stała się ona symbolem głównego zamku państwa krzyżackiego. Na dawnym przedzamczu, będącym obecnie zamkiem średnim, do 1333 roku zbudowano nową rezydencję wielkich mistrzów. Powstały tutaj pałac został najbardziej reprezentacyjną budowlą warowni.  Natomiast zamek niski stał się w tym okresie głównym ośrodkiem produkcji dla całego państwa krzyżackiego.
   W 1410 roku po wielkiej klęsce grunwaldzkiej, zamek i miasto zostały oblężone przez wojska polsko-litewskie pod wodzą króla Władysława Jagiełły. Prawie dwumiesięczne próby zdobycia twierdzy okazały się bezskuteczne. Przejęcie zamku przez Polaków udało się dopiero w czasie wojny trzynastoletniej. Dzięki inicjatywie Andrzeja Tęczyńskiego herbu Topór został on sprzedany w 1457 roku królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi za kwotę 190 tysięcy florenów (ok. 660 kg złota) przez czeskiego dowódcę najemników Ulryka Czerwonkę, który posiadał zamek w zastawie w zamian za zaległy żołd. Od tej pory, aż do 1772 roku, była to jedna z rezydencji królów Polski. Zamek Wysoki pełnił rolę magazynu, a Wielki Refektarz był miejscem w którym wydawano królewskie przyjęcia. Rezydencja królów Polski mieściła się w Pałacu Wielkich Mistrzów, gdzie udzielano audiencji. Na zamku średnim skrzydło północne zajmował starosta, a skrzydło wschodnie podskarbi ziem pruskich.
   Podczas wojny Polski ze Szwecją w 1626 roku zamek obległy wojska szwedzkie pod dowództwem Gustawa Adolfa. Polską obroną dowodził podstarości Wojciech Pęczławski, który miał do dyspozycji 300 ludzi. Mimo szczupłych sił i wpuszczeniu Szwedów do miasta przez burmistrza Pheninusa, obrońcy zdołali odeprzeć szturmy 7500 atakujących. Dopiero gdy Szwedzi wdarli się od wschodu przez przedzamcze na zamek średni, obrońcy złożyli honorową kapitulację. Szwedzi po zdobyciu zamku zbudowali w ciągu dwóch lat 11 ziemnych bastionów. W 1629 roku fortyfikacje powiększono o kolejną linię obronną, którą wojska polskie hetmana Stanisława Koniecpolskiego próbowały bezskutecznie odbić. W 1635 roku na mocy rozejmu ze Szwedami na zamek wróciły wojska polskie. W 1644 roku w wyniku pożaru wywołanego sztucznymi ogniami na cześć króla Władysława IV, spaliły się dachy na zamku wysokim oraz zniszczone zostały krużganki. Zamek został wyremontowany po 1647 roku przez ekonoma malborskiego Gerarda Denhoffa. W latach 1656 – 1660 twierdza była ponownie okupowana przez Szwedów, a od 1772 roku zamek zajęli Prusacy, którzy zaczęli przebudowywać go na koszary. Doprowadziło to do ogromnych zniszczeń. Na zamku wysokim wyburzono prawie wszystkie gotyckie sklepienia i przebudowano okna, zamurowano krużganki oraz wybudowano nową bramę od strony miasta. Dokonano rozbiórki wielu bram i murów na budulec. Po protestach prasowych i niemieckich środowisk patriotycznych, nastąpiła zmiana postrzegania wartości zamku. W 1817 roku zakończono dewastacji, rozpoczął się etap wielkiej restauracji. Od 1850 do około 1876 roku kierownictwo prac obejmował Ferdinand von Quast, a od 1882 do 1921 roku zamek był rekonstruowany przez Conrada Steinbrechta. To jemu warownia zawdzięcza radykalną regotyzację, poprzedzoną badaniami archeologiczno – architektonicznymi. Mimo części nietrafionych decyzji skala i dokładność przeprowadzonych prac budzą podziw do dzisiaj.
    Potworne zniszczenia przyniósł rok 1945. Podczas walk Niemców z Armią Czerwoną, zamek został zamieniony w punkt oporu, co doprowadziło do wielkich zniszczeń. Zburzone całkowicie zostały wschodnia część zamku wysokiego i średniego, wieża główna oraz kościół zamkowy. Po wojnie władze polskie powołały Społeczny Komitet Odbudowy Zamku. Rozpoczęła się trwająca wiele lat odbudowa podczas której starano się przywrócić mu kształt z okresu średniowiecza, usunąć wojenne zniszczenia, a także błędne rekonstrukcje dokonane przez niemieckich konserwatorów sztuki.

Architektura

   Krzyżacka warownia składa się z trzech głównych elementów: zamku wysokiego, średniego i niskiego. Całość zajmowała olbrzymi obszar ok. 21 ha. Podstawowym materiałem przy budowie zamku była cegła, kamień wapienny i  granit. Z granitu stawiano fundamenty i elementy narażone na zniszczenie, z kamienia wyrabiano detale architektoniczne, a cegły i drewna używano do konstrukcji zasadniczych części budowli.
   Siedzibą konwentu był zamek wysoki zbudowany na rzucie prostokąta o bokach 51×61 metrów. W XIV wieku wewnętrzny dziedziniec otaczały krużganki dwukondygnacyjne, a od południa trójkondygnacyjne. W skrzydle północnym znajdował się kapitularz i kaplica, w zachodnim izby mieszkalne komtura i skarbnika, we wschodnim zaś dormitorium. Skrzydło południowe mieściło ponad magazynami dwie sypialnie oraz refektarz na trzeciej kondygnacji. Strefa poddasza pełniła funkcje spichlerza. Od strony zewnętrznej elewacji koronę murów obiegał ganek obronny. W zachodniej partii przyziemia znajdował się ukośne położony przejazd bramny. Także ukośnie względem korpusu zamku wysokiego usytuowany był dansker, wysunięty na około 40 metrów z zachodniego narożnika. Na zamku wysokim od 1344 roku mieścił się kościół Najświętszej Marii Panny o dł. 38 m i wysokości 14,4 m. Wysunięte przed lico murów prezbiterium uzyskało trójboczne zamknięcie z umieszczoną wewnątrz figurą Maryi Panny. Pod kościołem ulokowano kaplicę św. Anny, planowaną na miejsce pochówku wielkich mistrzów. Kaplica i kościół otrzymały bogaty wystrój rzeźbiarski i malarski, w tym m.in. tzw. Złotą Bramę. Obok kościoła stanęła główna wieża – dzwonnica o wysokości 66 metrów. Teren wschodniego międzymurza przeznaczono na cmentarz rycerzy zakonnych.

    Zamek średni miał kształt czworokąta o boku około 100 m. W pierwszej fazie powstały mury obwodowe i dwa wolno stojące budynki wzdłuż kurtyn wschodniej i zachodniej. Od północy ulokowana została brama wjazdowa. W latach 1318-1324 wybudowano przy kurtynie zachodniej Wieki Refektarz ze sklepieniem palmowym, a obok niego Pałac Wielkich Mistrzów, połączony z ich prywatną kaplicą św. Katarzyny. Pałac miał wydłużony, prostokątny plan i wspierał się od zachodu na murze obronnym. W nowopowstałym skrzydle wschodnim zamku średniego zlokalizowano sale dla gości zakonu i niewielki kościół św. Bartłomieja. W północnym skrzydle bramnym utworzono izby mieszkalne wielkiego komtura oraz od wschodu infirmerię. I tak ostatecznie około 1330 roku ukształtowano trójskrzydłową zabudowę wokół trapezoidalnego dziedzińca, otwartego od strony zamku wysokiego. W latach 80-tych XIV wieku rozbudowano Pałac Wielkich Mistrzów. Uzyskał on formę czterokondygnacyjnej wieży mieszkalnej o bogatej dekoracji fasad. Jego najwyższe piętro zajęły refektarze: Letni i Zimowy, nakryte sklepieniami gwiaździstymi na środkowych filarach. Około 1400 roku sale reprezentacyjne i mieszkalne pokryto malowidłami o motywach heraldycznych, figuralnych i roślinnych. Elewacje otrzymały natomiast bogaty wystrój w postaci głębokich wnęk okiennych, dekoracyjnych krenelaży i narożnych wykuszy na ozdobnych wspornikach. Zapewne jeszcze w latach 40-tych XIV wieku powstał mur obronny, który połączył zamek średni i wysoki.

   Zamek niski miał kształt zbliżony do prostokąta o wymiarach 140×270 metrów i pełnił funkcję zaplecza gospodarczo – magazynowego. W latach 1300 – 1320 wzniesiono przy kurtynie wschodniej budynek taborowy, tzw. karwan i monumentalny, czterokondygnacyjny spichlerz nad Nogatem. Do 1327 roku teren przedzamcza otoczono fosą i obwarowaniami murowanymi. Od zachodu obok fosy zamku średniego stanęła brama św. Wawrzyńca, a na jej osi po stronie wschodniej ulokowano główny wjazd na zamek, flankowany przez dwie baszty: Podskarbiego i Wójtowską. Prócz tego podzamcze bronione było przez szereg baszt, wśród których wyróżniały się: Maślankowa pełniąca funkcję więzienną i Zegarowa z zegarem pochodzącym z końca XIV wieku. W pierwszej połowie tego stulecia powstały dalsze zabudowania wewnątrz podzamcza m.in. mający ponad 142 m długości budynek w którym umieszczono izby mieszkalne dla służby, infirmerię, browar, piekarnię, słodownię, kuchnię oraz na krańcu kościół św. Wawrzyńca. Wzdłuż kurtyny północnej ciągnęły się stajnie. Wnętrze obszernego majdanu zajmowały warsztaty, kuźnie, ludwisarnia, magazyny i niewielki zbiornik wody. Około 1330 roku powstała narożna, zachodnia wieża zwana Wróblą oraz Brama Szewska, prowadząca do miasta przez międzymurze zachodnie i kolejną bramę św. Mikołaja do przeprawy mostowej. Drewniany most zabezpieczały dwie baszty tzw. Bramy Wodnej, a po drugiej stronie rzeki ufortyfikowany przyczółek. Miasto włączone zostało we wspólny system obwarowań dopiero w latach 1351-1383. Po wielkiej wojnie w latach 1411-1413 zamek niski wzmocniono od północy i wschodu nowymi, ziemnymi obwarowaniami zwanymi wałem Plauena. Około 1418 roku wzniesiono zespół Nowej Bramy zapewniającej wjazd na przedzamcze od południowej strony, a w latach 1441-1448 zmodernizowano wał Plauena, zaopatrując go w pięć półkolistych bastej i ceglany mur oporowy.

Stan obecny

   Zamek w Malborku uznawany jest za jeden z największych na świecie i zarazem za jedno z najwybitniejszych dzieł budownictwa obronnego i rezydencjonalnego średniowiecznej Europy. Pałac Wielkich Mistrzów na zamku średnim należy do najwybitniejszych osiągnięć europejskiego gotyku. Zamek jest również zabytkiem ukazującym rozwój myśli konserwatorskiej od początków XIX wieku po czasy współczesne. Od 1961 roku stanowi siedzibę muzeum, a od 1997 roku wpisany jest na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Współcześnie ogromne muzeum zamkowe prezentuje rekonstrukcje historycznych wnętrz, wystawy poświęcone historii obiektu, militariom, znaleziskom archeologicznym i kolekcjom minerałów, nie wspominając o wystawach czasowych. Trzy, cztery godziny to absolutne minimum jakie trzeba zarezerwować na zwiedzanie. O terminach, cenach i godzinach otwarcia dowiedzieć się można na oficjalnej stronie muzeum tutaj.

jeśli zwiedziłeś  powyższy zabytek, oceń

5.00 avg. rating (96% score) - 5 votes

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

2 odpowiedzi do “Malbork – zamek krzyżacki”

  1. Może się czepiam, ale : 1. zwykle używa się nazw Zamek Wysoki, Średni, Niski jako nazw własnych, zatem powinniśmy pisać je dużą literą; 2. jakoś nie spotkałam się z nazywaniem Zamku Wysokiego “górnym”, więc skąd takie określenie w opisach kilku zdjęć ?; 3. pod jednym ze zdjęć jest opis widoku z Zamku Średniego na Wysoki, a jest akurat odwrotnie – wyraźnie widać okna Pałacu Wielkich Mistrzów na Zamku Średnim, bardzo charakterystyczne zresztą (kiedyś przewodnik wspominał, że niektórzy bracia uważali je za objaw zbytku). Byłam na zamku przez ponad pół wieku życia wiele razy. Obserwuję zmiany, ciągle odkrywam coś nowego dzięki pracy konserwatorów, którą mogłam podziwiać niemal “od podszewki” w latach 80-tych XX wieku podczas “specjalnej” wycieczki z ówczesnym dyrektorem Muzeum. Zamek jest dla mnie powodem do dumy, choć mieszkam w Elblągu. Zamek elbląski do 1309 roku (od lat 40-tych XIII wieku) był centrum władzy “krajowej” Zakonu. Ponoć uważany był za drugi, po malborskim, najpiękniejszy zamek w Prusach. Został zburzony w 1454 roku, zachował się tylko browar i spichlerz oraz fragmenty murów.

    1. 1. Nazw zamek górny, średni, dolny itp. używam zgodnie z ich znaczeniem, czyli jako określenie elementów, obszarów budowli, na tej samej zasadzie co stołp, donżon, mur obronny itp. prawie każdy zamek miał wydzielone podzamcze i zamek właściwy czyli górny, nie wiedze więc powodów by uznawać to za nazwę własną.
      2. Zamek górny to dokładnie to samo co zamek wysoki, określenie często spotykane i przyjęte w literaturze przedmiotu, np.J.Bogdanowski, Architektura obronna, str. 562.
      3. przyjrzałem się opisom i naprawdę nie wiem o które zdjęcie chodzi, bo nie widzę nigdzie błędu, mogłabyś dokładnie wskazać o które zdjęcie chodzi?
      W każdym razie dzięki za zaangażowanie, gdyby ktoś wychwycił jakieś błędy piszcie, będę wdzięczny za możliwość ich poprawienia 🙂 .

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.