Łomża – katedra św Michała

Historia

   Największy  gotycki kościół w północnej części Mazowsza zaczęto budować w 1504 roku. Fundatorem była Anna Radziwiłł, żona księcia mazowieckiego Konrada II Rudego i jej synowie Janusz i Stanisław. Za właściwego patrona budowy uważa się miejscowego proboszcza i kanonika kapituły katedralnej w Płocku – Jana Wojsławskiego. Sklepienia były gotowe w 1526 roku, lecz prace wykończeniowe trwały jeszcze cztery lata, a konsekracji dokonał biskup Andrzej Krzycki w 1530 roku. Niedługo później, około połowy XVI wieku prace wznowiono, kościół przesklepiono i przekształcono na pseudobazylikę.
   Na skutek zniszczeń z okresu potopu szwedzkiego w latach 1691-1692 odbył się remont, w wyniku którego wystrój kościoła zmienił się z gotyckiego na barokowy, według projektu Józefa Szymona Bellottiego. Wzniesiono m.in. nowy szczyt zachodni, obniżono dachy i podwyższono mury prezbiterium. Kościół był także przebudowywany w XIX stuleciu, lecz ślady późniejszych ingerencji zostały w większości usunięte w czasie częściowej regotyzacji, podjętej po zniszczeniach II wojny światowej. Naprawy przeprowadzono w latach 1953-1958.

Architektura

   Kościół początkowo miał być bazyliką, lecz planowane proporcje naw okazały się zbyt ambitne dla nadzorujących budowę mistrzów i około połowy XVI stulecia w obawie przed katastrofą zmieniono układ na pseudobazylikowy, obniżając mury w przęsłach nawy głównej i podnosząc w nawach bocznych. Cała świątynia wybudowana jest z cegły z obfitym użyciem zendrówki. Krótkie ale dość szerokie prezbiterium zamknięte jest pięciobocznie. Po jego północnej stronie wzniesiono zakrystię z emporą na piętrze. Przy korpusie od strony północnej wznosi się gotycka czworoboczna wieża – dzwonnica z kruchtą w przyziemiu, a po stronie południowej czworoboczna kaplica.
   W nawie głównej kościoła zastosowano sklepienia gwiaździste i sieciowe, natomiast w nawach bocznych, kryształowe. Całość zaskakuje skalą i starannością wykonania, dość nietypową na terenie Mazowsza. Szereg rozwiązań, np. efektowne sklepienia kryształowe, dowodzi oddziaływań budowli gdańskich. Na strychu ponad sklepieniem nawy głównej zachowały się zamierzone pierwotnie ostrołukowe, rozglifione obustronnie okna oraz wręby niezrealizowanego sklepienia bazyliki.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Kunkel R.M., Architektura gotycka na Mazowszu, Warszawa 2005.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.