Historia
Fundatorem zamku liwskiego był pod koniec XIV wieku książę mazowiecki Janusz I Starszy. Prace budowlane przedłużyły się z powodu pożaru, albo z powodu nieporozumień finansowych między księciem a mistrzem budowlanym Niclosem. Pierwszy etap prac ukończono dopiero w 1429 roku, choć możliwe jest również, iż zostały one przerwane z powodu śmierci księcia w tymże roku. Kolejna informacja o zamku odnotowana została w źródłach pisanych w 1437 roku, kiedy to syn Janusza I, książę Bolesław IV, przekazał 14 kop groszy na jego rozbudowę. Zamek do czasu włączenia Mazowsza do Korony był własnością książęcą, strzegącą przeprawy przez rzekę i wschodniej granicy księstwa. Następnie został siedzibą starostów.
Na początku XVI wieku Polskę nękała fala najazdów tatarskich. W 1500 roku zapuścili się oni do niedalekich Niwisk, a dziesięć lat później spustoszyli okolice Brześcia Kujawskiego. Prawdopodobnie z tego powodu w 1512 roku przystąpiono do wzmocnienia zamku z inicjatywy księżnej Anny Mazowieckiej, wdowy po księciu Konradzie III Rudym. Rządziła ona wówczas w imieniu małoletnich synów: Stanisława i Janusza, a Liw trzymała jako wdowią oprawę. Kolejną rozbudowę z lat 1549-1555 przeprowadzono z inicjatywy królowej Bony Sforzy.
W 1569 roku, po wcieleniu Podlasia do Królestwa Polskiego na mocy unii lubelskiej, i w związku z przesunięciem granicy państwowej daleko na wschód, zamek liwski stracił na znaczeniu. Jego wnętrza były odtąd wykorzystywane tylko do celów sądowniczych i administracyjnych, zaprzestano także prób jakichkolwiek modernizacji, pomimo przestarzałej formy obwarowań. Lustracja z 1595 roku odnotowała zły stan techniczny zabudowań zamku (uszkodzone sklepienia, popękane ściany, jedynie dwa budynki funkcjonujące na przygródku).
W 1657 roku wojska szwedzkie ostrzelały zamek z dział, a po zdobyciu spaliły. Po raz kolejny budowla została zniszczona przez Szwedów w 1700 i 1703 roku. W późniejszym okresie nie prowadzono już prac remontowych, jedynie na piwnicach spalonego domu dużego wzniesiono drewniany dom kancelarii, który służył starostom liwskim do końca XVIII wieku. Wtedy też decyzją starosty Tadeusza Grabianki na miejscu domu małego, naprzeciwko drewnianej kancelarii, wzniesiono murowany barokowy dwór. Stał się on z czasem siedzibą urzędów starostwa i sądu ziemskiego. Po przeniesieniu władz administracyjnych do Siedlec, podupadły zamek stopniowo zaczęto rozbierać. Podczas II wojny światowej niemieckie władze okupacyjne zrezygnowały z rozbiórki zamku, a nawet częściowo go zabezpieczyły wprowadzone w błąd o krzyżackim pochodzeniu warowni przez miejscowego społecznika, Otto Warpechowskiego. Niestety w 1944 zamek uległ uszkodzeniu podczas działań wojennych. Renowacji dokonano w latach 1957-1961.
Architektura
Zamek wzniesiono z łączonej wapienną zaprawą cegły, układanej w wątku gotyckim na fundamentach z kamieni eratycznych. Usytuowano go na sztucznej wyspie, usypanej na dębowych palach wbitych w dno zabagnionego terenu, po zachodniej stronie szeroko rozlanej rzeki Liwiec. Zamek otrzymał w planie kształt zbliżony do kwadratu o wymiarach 33 x 32,5 metra, z dwoma narożnikami skierowanymi na północ i południe oraz dwoma zwróconymi na wschód i zachód. Po stronie północno – zachodniej, skąd biegła droga dojazdowa, murowany rdzeń zamku poprzedzony był przygródkiem – podzamczem o zabudowie drewnianej.
W pierwszej fazie (do około połowy XV wieku) zamek składał się z murów obwodowych o wysokości 8 metrów, zwieńczonych krenelażem z merlonami o szerokości 1,7 metra, trzyizbowego domu głównego przy kurtynie północno – wschodniej, stojącego naprzeciwko mniejszego domu i drewnianego spichlerza. Dom duży miał 28 x 8 metrów, był podpiwniczony i podzielony na trzy pomieszczenia w przyziemiu. Jego masywne mury o grubości 2,2 metra, świadczyłyby o planowaniu w XV wieku rozbudowy na znacznie większą skalę. Piwnice posiadały sklepienia wsparte na prostokątnych filarach. W ścianach wewnętrznych parteru umieszczono trzy sklepione wnęki, pełniące być może rolę schowków lub półek. Dom mały o wymiarach 22 x 11 metrów usytuowano po przeciwnej stronie niewielkiego dziedzińca. Był on również ceglany, posadowiony na kamiennym fundamencie, podpiwniczony, trójprzestrzenny i zwieńczony dachem gontowym.
Wjazd do zamku poprzedzony był wysuniętym przed lico murów czworobocznym przedbramiem o wymiarach 7 x 6,5 metra, wzmocnionym narożnymi przyporami. Być może wskazywałyby one na planowanie już wówczas budowy okazalszej wieży bramnej, jako iż utworzenie przypór przy tak niskiej budowli było zbędne. Również przesunięcie o 1 metr od osi na północ otworu bramnego wskazywałoby na chęć wzniesienia w wolnym miejscu klatki schodowej (schody te wykonano w grubości muru w okresie późniejszej rozbudowy). Brama posiadała okute żelazem odrzwia i zwodzony most. Z lądem zamek łączyła długa grobla i drewniany pomost.
Na początku XVI wieku, najpewniej po 1512 roku, podwyższono mury obwodowe zamku i przedbramie o około 7 metrów (w sumie do wysokości 15 metrów). Mury przedbramia od zachodu zostały pogrubione do 2 metrów, natomiast mniej zagrożone ściany boczne miały tylko 1,5 metra grubości. Ponadto przedbramie dodatkowo zamknięto murem od strony dziedzińca. Uczyniło to z niego budowlę bardziej już zbliżoną do wieży bramnej, choć wysokością nadal dorównywało murom obwodowym. Główny dom mieszkalny zamku na początku XVI wieku nadbudowano o jedną kondygnację. Jego poddasze służyło celom obronnym, a gontowy dach przykrywał również odcinek korony muru obronnego. Chodnik straży miał szerokość 0,8 metra i można się było nim dostać z wieży bramnej do domu dużego.
Budowla bramna ozdobiona została na południowej ścianie fryzem, składającym się z czterech wystających profilowanych cegieł. To unikalne rozwiązanie zastosowano jeszcze tylko na wieży zamku w Ciechanowie, co pozwalałoby przypuszczać, iż wykonała go ta sama strzecha budowlana z przełomu XV i XVI wieku. Liwska wieża bramna mieściła wówczas trzy kondygnacje, z przejazdem bramnym w przyziemu zamykanym zwodzonym mostem. Piwnica pod wieżą pełniła rolę wiezienia. Ponad przejazdem umieszczono sklepioną izbę, oświetlaną przez dwa okna. By załoga zamku mogła w niej przebywać przez cały rok, izba była ogrzewana i posiadała narożny komin gruszkowy. Trzecia kondygnacja została uformowana w sześciobok z czterema oknami pozwalającymi na skuteczny ostrzał przedpola i terenu przy murach obronnych. Pomieszczenie to pełniło również funkcję zbrojowni (w 1549 roku znajdowało się w niej 28 hakownic i zapas prochu). Podobnie jak niższa izba, było ogrzewane kominkiem ulokowanym w grubości muru ściany północnej. Obok znajdowało się przejście do wysuniętego na drewnianych wspornikach wykusza latrynowego. Osobne przejścia wiodły ze zbrojowni na koronę mur wieży i koronę murów obwodowych.
W latach 1549-1555 wieżę bramną podwyższono o dwie kolejne kondygnacje, dzięki czemu stała się ona w końcu wyższa niż korona murów. Ta najwyższa część wieży uformowana została w nieregularny ośmiobok, prawdopodobnie by zwiększyć zasięg widoczności i ostrzału. Hełm wieży został pokryty gontem, a na licu ścian zewnętrznych, poniżej korony utworzono ciąg regularnie rozmieszczonych otworów po belkach, służących zapewne jako oparcie dla hurdycji. Po raz kolejny podwyższono także dom duży, który posiadał już wówczas dwa piętra nadziemne. Obie kondygnacje powtarzały znany schemat, składający się z centralnej sieni z dwoma mniejszymi bocznymi pomieszczeniami. Jedynie izba środkowa na piętrze podzielona została na dwie mniejsze komnaty. Prowadziły do nich zewnętrzne drewniane schody.
Położony przed zamkiem przygródek zabezpieczał murowaną część założenia od strony drogi dojazdowej. Jego drewniana zabudowa ulokowana była wzdłuż przeciągniętej przez bagna drogi i pełniła funkcje gospodarcze. W XVI wieku znajdowała się tam łaźnia, kuchnia, stajnie, młyn, kancelaria i dom z izbą pisarza. Wjazd zabezpieczony był wieżą lub budynkiem bramnym. Na skraju rynku miejskiego, przy bramie na podzamcze usytuowany był drewniany kościół św. Jana Chrzciciela.
Stan obecny
Obecnie zamek składa się z okazałej wieży bramnej i fragmentu muru przylegającego do niej od północy. Z dawnego domu dużego zachowały się jedynie gotyckie piwnice i fundamenty okalających go murów. W odbudowanym nowożytnym dworze kancelarii oraz w wieży swoją siedzibę ma muzeum historyczne. Jego ekspozycja prezentuje historię zamku, malarstwo oraz broń i uzbrojenie z różnych epok. W okresie letnim przed zamkiem placówka organizuje różne imprezy plenerowe m.in. inscenizacje turniejów rycerskich.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Leksykon zamków w Polsce, red. L.Kajzer, Warszawa 2003.
Postek R., Liw, miasto i zamek, Warszawa 2008.
Wagner A., Murowane budowle obronne w Polsce X – XVII wieku, tomy 1, Warszawa 2019.