Historia
Budowę murowanych obwarowań rozpoczęto w Lidzbarku Warmińskim (niem. Heilsberg) po lokowaniu miasta na prawie chełmińskim, co nastąpiło w 1308 roku z inicjatywy biskupa Eberharda z Nysy, który współdziałał z grupą osadników sprowadzonych z rodzinnego Śląska. Około 1320 roku teren miasta powiększono po stronie północnej, przy czym zmiana ta już pierwotnie uwzględniona była podczas otaczania Lidzbarka murem obronnym. Po raz pierwszy odnotowany został on w źródłach pisanych w 1357 roku, choć możliwe, że prace budowlane, prowadzone przy wsparciu biskupów warmińskich, w podstawowym zakresie zakończono kilkanaście lat wcześniej.
Pierwsza poważniejsza próba dla lidzbarskich fortyfikacji miała miejsce w czasie wojny głodowej z 1414 roku, kiedy to miasto obległy wojska Władysława Jagiełły. W 1440 roku mieszczanie przystąpili do Związku Pruskiego. Na kilka lat przed wybuchem wojny trzynastoletniej, Lidzbark stał się miejscem rozruchów antykrzyżackich, a w 1454 roku uznał zwierzchnią władzę polskiego króla Kazimierza Jagiellończyka. Klęska wojsk królewskich i związku w bitwie pod Chojnicami, umożliwiła wojskom krzyżackim podjęcie działań ofensywnych i odzyskanie Lidzbarka, a następnie przekazanie tamtejszego zamku czeskim zaciężnym, jako zastawu za zaległy żołd. Ich siedmioletni, dotkliwy dla mieszczan pobyt, zakończył w 1461 roku biskup warmiński Paweł Legendorf, który wykupił zamek. Po zakończeniu wojny polsko-krzyżackiej, na mocy drugiego pokoju toruńskiego, Lidzbark wraz z całą Warmią stał się lennem państwa polskiego, z biskupem jako władcą terytorialnym.
W latach 70-tych XV wieku, na podstawie doświadczeń wojny trzynastoletniej i z powodu rozwoju broni palnej, lidzbarskie obwarowania miejskie zmodernizowano, podnosząc wysokość kurtyn i wzmacniając bramę Wysoką. Być może działania te uratowały obrońców w 1478 roku, gdy Lidzbark bezskutecznie obległy wojska polskie w czasie tak zwanej wojny popiej, podczas której król Kazimierz Jagiellończyk usiłował wypędzić z Warmii biskupa Mikołaja Tungena. Po raz kolejny Lidzbark oblegany był w 1520 i 1521 roku, tym razem przez wojska krzyżackie ostatniego wielkiego mistrza, próbujące aż trzykrotnie zająć miasto. Poczynione wówczas zniszczenia fortyfikacji mogły zostać usunięte dopiero w 1532 roku, kiedy to odnotowano naprawy w północnej części obwodu muru obronnego, choć już dwa lata wcześniej podwyższono przedbramie bramy Wysokiej.
W okresie nowożytnym zniszczenia przyniosły miastu wojny szwedzkie z XVII wieku, podczas których Lidzbark oblegano w 1626 roku. Jeszcze bardziej wyniszczająca była wojna północna w pierwszej połowie XVIII stulecia, kiedy to średniowieczne obwarowania utraciły już znaczenie. Podupadłe fortyfikacje zostały w większości usunięte w XIX stuleciu. W 1817 roku rozebrano bramę Kościelną, w 1818 roku bramę Młyńską, a w 1868 roku bramę Wysoką wraz z sąsiednimi odcinkami muru. Z tej ostatniej zachowano jedynie okazałe przedbramie, które przejęło nazwę bramy Wysokiej. Pozostawione odcinki muru, zwłaszcza w północnej części miasta, wykorzystywano jako ściany nowych budynków mieszkalnych lub gospodarczych. Ze względu na fatalne warunki mieszkaniowe rozebrano je około 1930 roku, uwalniając znaczny odcinek dawnego muru obronnego.
Architektura
Podczas budowy obwarowań wykorzystano położenie miasta na niewysokim wzgórzu, a także naturalne granice, jak przepływającą dużym łukiem rzekę Łynę. Obwód murów obronnych miał kształt nieregularny, dostosowany do formy wzniesienia i zakola Łyny, która chroniła miasto od południa, częściowo od zachodu i wraz z zamkiem biskupim od wschodu. Dzięki ciasnemu zakolu rzeki, zewnętrzne obwarowania ziemne ograniczały się jedynie do strony północnej, gdzie przekopano fosę i usypano wał. Miasto zajmowało wielkość około 5,6 ha, w obrębie muru obronnego o całkowitej długości około 1000 metrów. Po jego wewnętrznej stronie prawdopodobnie przebiegała uliczka podmurna, na południu stykająca się z cmentarzem i kościołem parafialnym, zajmującym narożnik miasta. Zamek był budowlą niezależną od miasta, oddzieloną korytem rzeki.
Miejski mur obronny Lidzbarka Warmińskiego wzniesiono z cegły w układzie wendyjskim i gotyckim, na podmurówce z kamienia polnego. Wysokość kurtyn pierwotnie sięgała 5 metrów, a po rozbudowie w drugiej połowie XV wieku na odcinku północnym dochodziła do 7-7,5 metrów. Wtedy też korona muru zwieńczona została prostym przedpiersiem z otworami strzeleckimi przystosowanymi do użycia ręcznej broni palnej. Północna strona obwodu, najbardziej zagrożona atakiem ze względu na brak naturalnych barier, wzmocniona została basztami wykuszowymi, otwartymi od strony miasta. Były one wysunięte przed sąsiednie kurtyny i początkowo prawdopodobnie równe z nimi wysokością. Pojedyncze baszty znajdować się również mogły w newralgicznych ze względów obronnych narożnikach południowej części obwarowań.
Lidzbark posiadał trzy bramy miejskie: Młyńską łączącą przedzamcze północne zamku z miastem, Wysoką od północnego-zachodu i Kościelną (zwaną też Dobromiejską) od południowego-zachodu. Ponadto istniała jeszcze furta zwana Zamkową oraz furta usytuowana za kościołem parafialnym św. Piotra i Pawła. Z trzech głównych bram tylko Wysoka skierowana była na ulicę wiodącą wprost do narożnika placu rynkowego, natomiast Młyńska nie znajdowała się na osi ulicy rynkowej, a Kościelna wiodła do ulicy, która łączyła się z przyrynkową pod kątem prostym. W latach 70-tych XV wieku, bramę Wysoką jako jedyną na terenie miasta poprzedzono przedbramiem, mocno wysuniętym w stronę fosy, gdzie przejazd flankowany był dwoma obłymi basztami zespolonymi ze środkową budowlą bramną. W 1530 roku budynek przedbramia podwyższono o dodatkową trzecią kondygnację.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego przetrwała część północnego odcinka muru obronnego, wraz z dwoma basztami wykuszowymi. Fragment ten o łącznej długości około 90 metrów, znajduje się po wschodniej stronie ulicy Wiślanej. Do niedawna widoczny był od strony ulicy Hożej, obecnie przysłonięty jest nową zabudową mieszkalną. Po stronie zewnętrznej nadal mocno zarysowany w terenie jest dawny rów fosy, wraz z wysokimi skarpami i częściowo zachowaną ścianą przeciwskarpy. Po zachodniej stronie ulicy Wiślanej również znajduje się odcinek muru obronnego z dwoma basztami, ale zostały one zaadoptowane na budynki mieszkalne, a mur stanowi część kolejnych domów. Słabo zachowany odcinek muru obronnego dojrzeć można jeszcze przy ulicy Dębowej, a krótki odcinek po zachodniej stronie kościoła parafialnego. Najokazalszym elementem dawnych fortyfikacji Lidzbarka pozostaje przedbramie bramy Wysokiej w północno-zachodniej części Starego Miasta.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Atlas historyczny miast polskich, tom I Prusy Królewskie i Warmia, red. R.Czaja, R.Golba, zeszyt 12, Lidzbark Warmiński, Toruń 2024.
Czubiel L., Domagała T., Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Olsztyn 1969.
Wółkowski W., Zamek biskupów warmińskich w Lidzbarku Warmińskim, Olsztyn 2016.