Kwidzyn – zamek kapituły pomezańskiej

Historia

    Według kronikarza Piotra z Dusburga, pierwsze oddziały krzyżackie pod dowództwem mistrza krajowego Hermana Balka dotarły w okolice Kwidzyna w 1233 roku. Wznieśli oni drewnianą strażnicę, którą jednak wkrótce zniszczyła wiosenna powódź. Jeszcze w tym samym roku zbudowano drugą strażnicę, tym razem położona na wzgórzu, na terenie późniejszego miasta. W latach 1242-1250 Krzyżacy przekształcili ją w murowany zamek, nazywany wówczas Marienwerder.
    Po podziale Prus przez papieża Innocentego IV w 1243 roku, zakon zobowiązany był oddać 1/3 terytorium każdej diecezji na uposażenie biskupów. W wyniku paroletnich negocjacji wybór padł na Kwidzyn, który wkrótce stał się stolicą biskupstwa pomezańskiego. Swój zamek Krzyżacy przekazali biskupowi w 1254 roku. Był to okres częstych powstań Prusów, którzy choć kilkukrotnie zdobywali i niszczyli miasto, to jednak zamku nie przejęli. Pomimo tego zagrożenie było na tyle duże, iż biskup Albert opuścił Kwidzyn i rezydował w Ulm, gdzie w 1284 roku powołał kapitułę pomezańską, której powierzył organizację i budowę nowej katedry w Kwidzyniu. Początkowo jej członkowie zamieszkiwali na zamku biskupim, lecz wkrótce zaczęli budowę nowego zamku położonego tuż obok powstającej katedry.
   Zamek kapitulny zaczęto wznosić na przełomie XIII i XIV wieku. Początkowo obronna siedziba kanoników nie była związana z sąsiadującym obok kościołem parafialnym. Do 1338 roku wybudowano skrzydło wschodnie. W drugim etapie powstał budynek południowy, połączony z wielką wieżą – dzwonnicą. Następnie postawiono mury skrzydła zachodniego, a na końcu północnego. Zamek ukończono ostatecznie około 1340-1350 roku. Dobudowa od wschodu wielkiego gotyckiego kościoła spowodowała, iż powstał monumentalny i zwarty sakralno – obronny kompleks średniowiecznych budowli. W drugiej połowie XIV wieku trwały prace nad krużgankami, danskerem zachodnim i wieżą północną.
   W ciągu XV-XVI wieku zamek był kilkakrotnie niszczony. Na mocy ustaleń drugiego pokoju toruńskiego Kwidzyn, wraz z dominium biskupim, przyznany został Zakonowi Krzyżackiemu jednak biskupstwo pomezańskie zostało dożywotnio oddane polskiemu biskupowi chełmińskiemu Wincentemu Kiełbasie. Po jego śmierci Zakon podjął próbę obsady biskupstwa pomezańskiego, mając poparcie ze strony kapituły katedralnej. Doprowadziło to interwencji wojsk polskich znanej jako Wojna Księża. W 1478 roku wojska polskie zdobyły Kwidzyn. W trakcie działań wojennych zamek został poważnie uszkodzony. Podczas prac remontowych przeprowadzonych w roku 1487, rozebrano uszkodzone wieże narożne. W 1520 roku w wyniku kolejnych działań wojennych, wojska polskie ponownie uszkodziły zamek kwidzyński.
   W roku 1526 biskupi pomezańscy przeszli na protestantyzm. W latach 30 XVI wieku pierwszy biskup protestancki Paulus Speratus, przeprowadził na własny koszt remont zamku kapitulnego. Po jego śmierci w 1551 roku zamek został przejęty przez urzędników księcia Albrechta Hohenzollerna, stając się budynkiem rządowym i rezydencją. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku zamek stał się siedzibą sądu. Część jego pomieszczeń zaadaptowano na cele więzienne.
   W 1798 roku podjęto decyzję o rozbiórce dwóch skrzydeł zamkowych: wschodniego i najbardziej reprezentacyjnego południowego, by z pozyskanego materiału wybudować osobny budynek. Po 1854 roku, na mocy rozporządzenia króla Fryderyka Wilhelma IV zaprzestano dewastacji zamku i rozpoczęto prace rekonstrukcyjne. Ich najistotniejszy etap przeprowadzono w roku 1874. W rezultacie odbudowano wieże narożne, zrekonstruowano sklepienia w pomieszczeniach pierwszego piętra skrzydła północnego i uzupełniono detal architektoniczny. W 1945 roku zamek, w odróżnieniu od Starego Miasta, szczęśliwie uniknął poważniejszych zniszczeń.

Architektura

  Na wygląd zamku wpłynęła architektura krzyżacka i schemat zamku konwentualnego. Stanowił on czteroskrzydłowy, regularny kompleks z krużgankowym dziedzińcem wewnętrznym. Główny zamek wzniesiono na rzucie zbliżonym do kwadratu o wymiarach 48,7 x 49,6 metra. Wieńczyły go trzy narożne wieże i monumentalna dzwonnica o wysokości 56 metrów. Południowo – wschodnie i południowo – zachodnie skrzydła były czterokondygnacyjne, pozostałe natomiast posiadały pięć kondygnacji. Elewacje skrzydeł i wież ozdabiały zrytmizowane, tynkowane pasma smukłych blend. Brama wjazdowa umieszczona została w głębokiej wnęce na osi skrzydła północnego. Poprzedzało ją przedbramie i most. Charakterystycznym elementem zamku jest największa na terenie państwa krzyżackiego wieża sanitarno-obronna usytuowana w odległości 55 metrów od zachodniego skrzydła zamku. Gdanisko połączone jest z głównym korpusem zamku gankiem wspartym na pięciu wysokich arkadach o wysokości kilkunastu metrów. Od północy znajduje się kolejny dansker, Wieża Studzienna połączona dwiema arkadami z zamkiem, potocznie nazywana Małym Gdaniskiem.
   W piwnicach ze sklepieniami krzyżowymi i krzyżowo – żebrowymi ulokowano magazyny żywności i więzienie. Ich ściany zewnętrzne zaopatrzono w wąskie otwory okienne, być może używane także jako strzelnice. W przyziemiu znajdowały się pomieszczenia gospodarcze i piece, ogrzewające komnaty na piętrach. W skrzydle zachodnim ulokowano kuchnię, piekarnię i spiżarnię oraz dormitorium na piętrze. Piętro mieściło także służące kanonikom, uzyskały one bogato zdobione polichromie i sklepienia gwiaździste. Na drugiej kondygnacji w skrzydle południowym był kapitularz i refektarz letni. W budynku wschodnim znajdowała się infirmeria, a obok niej mieszkanie prepozyta z którego prowadziło przejście do izby w wieży, gdzie mieściło się zapewne archiwum i skarbiec. W skrzydle północnym znajdowała się kaplica i refektarz zimowy. Trzecia kondygnacja mieściła bibliotekę i dodatkowe izby mieszkalne dla duchownych i uczniów szkoły katedralnej. Czwarte kondygnacje były magazynami, a najwyższa służyła do obrony. Wokół niej biegł ganek obronny, otaczający także katedrę. Przy bramie zamkowej umieszczono izby wartownicze.

Stan obecny

    Do dnia dzisiejszego z zamku kapitulnego zachowały się dwa skrzydła zamku górnego, dwie imponujące wieże – danskery, oraz wieża – dzwonnica. W zamku obecnie mieści się muzeum, otwarte w sezonie zimowym od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00-14:30, a w sezonie letnim od godz. 9:00 do 17:00.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Garniec M., Garniec-Jackiewicz M.,  Zamki państwa krzyżackiego w dawnych Prusach, Olsztyn 2006.

Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.