Kraków – sukiennice

Historia

   Kraków już od X wieku odgrywał pewną rolę w handlu dalekosiężnym, a w XII wieku, gdy stał się siedzibą władcy rezydującego na Wawelu, był już ważnym ośrodkiem handlowym. W XIII stuleciu miasto weszło w wymianę handlową na tzw. Drodze Królewskiej (Via Regia), jednym z najważniejszych połączeń komunikacyjnych w Europie Środkowej na linii wschód – zachód, powstałym z wielu starszych i młodszych dróg, traktów i połączeń średniowiecznych. W Krakowie przecinały się wielkie szlaki tranzytowe łączące Gdańsk i Toruń z państwem węgierskim oraz kraje niemieckie i Czechy z Rusią i strefą czarnomorską. Tak korzystne położenie wpłynęło na potrzebę wzniesienia infrastruktury handlowej, zwłaszcza po uregulowaniu kształtu miasta w przywileju lokacyjnym Bolesława Wstydliwego z 1257 roku.
   Pierwsze budowle handlowe w postaci sukiennic i kramów powstały w Krakowie niedługo po lokacji miasta z inicjatywy księcia Bolesława Wstydliwego. Jako, iż w XIV wieku Kraków był już jednym z najważniejszych handlowych ośrodków tranzytowych, około 1358 roku król Kazimierz Wielki ufundował nowy, murowany, gotycki budynek sukiennic, powiększony i przebudowany znacznie wraz tzw. Kramami Bogatymi, które zastąpiły wcześniejsze Kramy Bolesławowe, na przełomie XIV i XV wieku.
   Gotyckie sukiennice uległy zniszczeniu podczas pożaru w 1555 roku. W latach 1556-1559 odnowiono je zgodnie z panującym wówczas w architekturze stylem renesansowym. Pracami kierował mistrz Pankracy, który wielką halę sukiennic zasklepił kolebkowo. Budynek zwieńczono attyką o podziałach arkadowych i grzebieniu z maszkaronami projektu Santi Gucciego. Dobudowano także kolumnowe loggie, które zaprojektował Jan Maria Padovano. W 1601 roku wybito przejście w połowie długości hali targowej znacznie usprawniając komunikację między zachodnią i wschodnią częścią Rynku. W XIX wieku w ramach porządkowania Rynku, przebudowano także sukiennice. Dobudowano ryzality na osi wschód-zachód oraz parterowe arkadowe podcienia.

Architektura

   Najstarsza zabudowa handlowa z drugiej połowy XIII wieku powstała w środkowej części rynku. Był to kompleks budynków ustawionych w paru rzędach dłuższymi bokami na linii północ – południe, przy czym pośrodku znajdowały się dwa rzędy drewnianych lub szachulcowych budynków sukiennic, a po ich zachodniej stronie funkcjonowały drewniane kramy piekarskie. Podwójny rząd budynków sukiennic tworzył pośrodku uliczkę, która na noc była zamykana z obydwu stron. Ponadto na wschód od nich funkcjonowały kramy zwane Bolesławowymi, czyli siedem podpiwniczonych budynków ustawionych w dwóch rzędach równolegle do sukiennic. Były one murowane w dolnych partiach, a ich ściany w górne części prawdopodobnie miały konstrukcję szachulcową.
   Na południe od powyższego zespołu usytuowano Wagę Ołowną wraz z zapleczem do składowania ciężkich towarów, takich jak miedź, ołów i srebro. Najstarsza Waga była niewielkim drewnianym budynkiem o konstrukcji sumikowo – łątkowej, kryjącym we wnętrzu urządzenie ważące i najprawdopodobniej mieszkanie wagowego na poddaszu. Rynek otaczała obwodnica, czyli utwardzona droga komunikacyjna, natomiast poszczególne budowle śródrynkowe otrzymały system łączących je dróg. Najważniejsza z nich, wyłożona brukiem i ujęta w masywne dębowe krawężniki pozwalała przejechać cięższym wozem przez grząską powierzchnię placu. Rozmiękły po większych ulewach teren dodatkowo wykładano chodnikami z tarcic lub moszczono ubijaną słomą wymieszaną z odpadkami i gruzem.

   Około połowy XIV wieku rozebrano część zachodnią drewnianego kompleksu handlowego, który został zastąpiony nieco obszerniejszymi sukiennicami, w pełni murowanymi, ale powtarzającymi z grubsza układ starszej budowli. Były to mianowicie cztery budynki ułożone w dwóch rządach z uliczkami przecinającymi je na linii północ – południe i wschód – zachód.
   W drugiej połowie XIV wieku wzniesiono murowany budynek Wielkiej Wagi, w miejsce wcześniejszego drewnianego budynku. W kolejnych latach budynek ten ulegał przekształceniom, by ostatecznie w połowie XV wieku osiągnąć kształt dwupiętrowego gmachu z ozdobnym, schodkowym szczytem. Zapewne ogrodzono go parkanem zamykając wewnątrz teren tzw. Targu Ołownego, niewielkie topnie metali, składy oraz zabudowę gospodarczą. W pomieszczeniu przyziemia znajdowało się urządzenie ważące w postaci dwóch szal podwieszanych do poziomego ramienia o długości około 5 metrów. W drugiej połowie XIV wieku zbudowano również dwukondygnacyjną Małą Wagę, budynek na planie prostokąta z charakterystycznymi wspornikami przy elewacji wschodniej i zachodniej, podtrzymującymi szersze górne piętro. Szacowano tam wartość towarów o wadze nieprzekraczającej 1 cetnara (około 65 kg), takich jak wosk, przyprawy korzenne, minerały, mydła i żywice.

   Gotyckie sukiennice z końca XIV wieku były podłużną budowlą o formie bazyliki o długości 108 metrów i szerokości 10 metrów z piętrową częścią środkową nad wewnętrzną uliczką, przykrytą wysokim dwuspadowym dachem. Z dwóch stron stały dostawione dwa rzędy kramów o głębokości 7,5 metra, przykryte dachami pulpitowymi. W osi wzdłużnej było ich 18, przy czym wszystkie nakryte były sklepieniami, a otwarte do wnętrza ostrołukowymi lub półkolistymi portalami. Od południowej i północnej strony sukiennic wybudowano po dwa ostrołukowe, zamykane portale bramne, ponad którymi przepruto po dwa wysokie i wąskie ostrołukowe okna, porozdzielane nieco mniejszymi blendami. Górną partię utworzyły od północy i południa gotyckie szczyty schodkowe. Ściany wzdłużne natomiast wzmocniono przyporami, które ozdobiono smukłymi sterczynami. Aby usprawnić komunikację dodatkowe przejścia utworzono w połowie długości budynku, po stronie wschodniej i zachodniej.
   Od wschodu począwszy od początku XV wieku do sukiennic przylegały tzw. Kramy Bogate. Były to murowane, podpiwniczone pomieszczenia o wymiarach 5 x 2,5 metra, w których handlowano różnymi towarami luksusowymi. W okresie tym całą powierzchnię rynku pomiędzy głównymi zabudowaniami wypełniała mniej lub bardziej zwarta drewniana zabudowa handlowa w postaci szeregu parterowych obiektów tworzących zespoły kramów, podzielonych w zależności od sprzedawanego towaru. Przykładowo w kwartale północno – zachodnim znajdował się targ solny i rybny, od północy sąsiadował z nim targ kurzy, po stronie północno – wschodniej, naprzeciwko kościoła Mariackiego znajdowały się kramy żelazne i szklarskie oraz targ chlebowy i sienny. Po stronie południowo -wschodniej usadowili się czapnicy, targ żydowski oraz pomiędzy małym romańskim kościołem św. Wojciecha a Wielką Wagą targ ołowny. W części południowo – zachodniej rynku umieszczono jatki szewskie i garbarskie, a w sąsiedztwie ratusza targ węglowy.

Stan obecny

   Dziś Sukiennice są jednym z najbardziej charakterystycznych i najlepiej rozpoznawalnych miejsc Krakowa, a także jednym z wybitnych dzieł renesansu. Starsze gotyckie elementy dojrzeć można w miejscach gdzie nie przykryła ich nowożytna przebudowa, np ostrołukowe portal wejściowe, gotyckie blendy przebijające się przez renesansowy balkon, czy sterczyny na przyporach przy dłuższych elewacjach. Sukiennice służą współcześnie jako stoiska handlowe, głównie z biżuterią, pamiątkami czy rękodziełami. Na piętrze znajduje się Galeria Polskiego Malarstwa i Rzeźby XIX wieku, a w podziemiach zobaczyć można relikty średniowiecznego Krakowa, m.in. fragmenty brukowanych dróg, relikty pierwszych kramów, dawne wodociągi i wiele innych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Firlet E., Opaliński P., Cracovia 3d, Via Regia – Kraków na szlaku handlowym w XIII-XVII wieku, Kraków 2011.
Marek M., Cracovia 3d. Rekonstrukcje cyfrowe historycznej zabudowy Krakowa, Kraków 2013.