Kraków – kościół św Andrzeja

Historia

   Kościół św. Andrzeja zbudowany został w drugiej połowie XI wieku, prawdopodobnie z fundacji Sieciecha, palatyna księcia Władysława Hermana. Był główną świątynią osady Okół, położonej na terenie południowej części późniejszego Starego Miasta krakowskiego i będącej podgrodziem grodu wawelskiego.
   Po upadku i wygnaniu Sieciecha na początku XII wieku, kościół przeszedł pod patronat benedyktyńskiego opactwa w Sieciechowie i około drugiej lub trzeciej ćwierci tamtego stulecia przebudowany został do formy bazyliki. W 1235 roku otoczono go obwarowaniami drewniano – ziemnymi z inicjatywy księcia Konrada Mazowieckiego. Według kronikarza Jana Długosza broniła się w nim ludność Okołu przed Mongołami w 1241 roku, a dwa lata później Konrad Mazowiecki podczas walk o tron krakowski miał ponownie ufortyfikować kościół, otaczając go fosą i wałem. Walory obronne świątyni przydały się również w 1260 roku podczas jeszcze jednego najazdu mongolskiego, lecz tym razem kościół uległ częściowemu zniszczeniu.
   W 1320 roku odbudowany kościół otrzymały klaryski z obronnego Grodziska koło Skały, dla których wzniesiono wówczas w pobliżu zabudowania klasztorne z fundacji króla Władysława Łokietka. Przekazanie kościoła odbyło się za zgodą kasztelana Nawoja z Morawicy, przodka rodów Tęczyńskich, Rabsztyńskich i Ossolińskich, na mocy aktu biskupa Nankera, który w zamian nadał benedyktynom, pozostający pod patronatem księcia, kościół św. Idziego.
   W późniejszych wiekach kościół kilkakrotnie padał ofiarą pożarów, zawsze był jednak odbudowywany bez poważniejszych zmian w wyglądzie zewnętrznym, poza dodaniem barokowych hełmów wież i portalu od strony północnej. W XVII wieku wzniesiono oratorium pomiędzy kościołem a skrzydłem zachodnim klasztoru, z kapitularzem na piętrze, a na początku XVIII wieku niestety dokonano gruntownej barokizacji wnętrza.

Architektura

   Zewnętrzne mury najstarszych partii kościoła św. Andrzeja wzniesione zostały przy zastosowaniu dwubarwnego materiału: bloków piaskowca i kostki wapiennej, ułożonych na przemian pasami. Dopiero górne partie, powstałe prawdopodobnie po XII-wiecznej przebudowie, utworzone zostały z jednolitego wapienia. Pierwotnie w XI wieku kościół był prostą, masywną budowlą na planie prostokąta z prezbiterium po stronie wschodniej i być może z jedną wieżą w części południowo – zachodniej o bardzo grubych murach w przyziemiu dochodzących do 2 metrów szerokości. Nie można też wykluczyć początkowo świeckiego, a w szczególności obronnego przeznaczenia części nawowej (19,5 x 21 metra), z kaplicą w miejscu późniejszego prezbiterium. W takim wypadku na parterze kościoła/palatium o wysokości około 5 metrów mogły znajdować się komory gospodarcze i pomieszczenia dla służby, a komnaty mieszkalne na piętrze o wysokości około 7 metrów, oświetlane od północy i południa hipotetycznymi biforiami skierowanymi między innymi na wzgórze wawelskie. Byłaby to najważniejsza budowla usytuowana na gródku lub na terenie wczesnoromańskiego dworu wchodzącego w skład osady Okół.
   Romański kościół św. Andrzeja od drugiej lub trzeciej ćwierci XII wieku posiadał formę bazyliki o charakterze obronnym, składającej się z dwuwieżowej fasady zachodniej, krótkiego, jednoprzęsłowego, trójnawowego korpusu, transeptu o szerokości równej z korpusem nawowym, z dostawionymi od wschodu dwoma małymi apsydami oraz jednoprzęsłowego prezbiterium zamkniętego apsydą. O obronnym charakterze świadczyła grubość murów wynosząca 1,4-1,5 metra oraz brak dolnych okien, zamiast których umieszczono wąskie otwory strzelcze. Fasada zachodnia zwieńczona została dwoma, u podstawy czworobocznymi, wyżej ośmiobocznymi, wieżami z biforiami i z jednym triforium na osi. Wewnątrz wieży północnej umieszczono klatkę schodową, natomiast przyziemie południowej przykryto kolebką. Elewacje kościoła ozdobił fryz arkadowy, jeden z najstarszych na terenie Polski. Cała budowla miała być otoczona ziemnym wałem i dookolnym przekopem.
   Romańska bryła kościoła w XIV wieku wzbogacona została o przylegającą do prezbiterium od północy kaplicę, lecz jej budowa spowodowała zniszczenie niewielkiej apsydy przy północnym ramieniu transeptu. Kaplica otrzymała dwuprzęsłową formę z jednym przęsłem prostokątnym oraz z trójbocznym zamknięciem po stronie wschodniej. Wewnątrz założono sklepienie krzyżowo – żebrowe w przęśle zachodnim oraz sklepienie krzyżowe z dwoma dodatkowymi żebrami wschodnim w przęśle wschodnim.
   Kościół romański po przebudowie z XII wieku stał się znakomitym przykładem zjawiska redukcji, polegającej na zachowaniu wszystkich istotnych elementów architektonicznych, przy zmniejszeniu skali i długości korpusu nawowego. W kościele św. Andrzeja nawy otrzymały jedynie po jednym przęśle, w wiec absolutne minimum, podobnie bardzo krótki uformowano transept, nie przekraczający szerokości korpusu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Pawlicki B.M., Ze studiów nad reliktami domniemanego palatium Sieciecha w Krakowie, “Czasopismo techniczne”, zeszyt 23, rok 108, Kraków 2011.
Sztuka polska przedromańska i romańska do schyłku XIII wieku, red. M. Walicki, Warszawa 1971.
Świechowski Z., Sztuka romańska w Polsce, Warszawa 1990.