Kraków – kościół św Katarzyny i Małgorzaty wraz z klasztorem augustianów

Histori

   Kościół i klasztor augustianów zawdzięczają swe powstanie królowi Kazimierzowi Wielkiemu, który w 1342 roku sprowadził zakonników z Pragi. W tym też roku rozpoczęto budowę zespołu klasztornego, a dokładniej wschodniego ramienia klasztoru z kaplicami św. Tomasza i św. Doroty. W  1378 roku zostało konsekrowane przez biskupa krakowskiego Jana Bodzantę prezbiterium kościoła. Budowa korpusu nawowego trwała o wiele dłużej, główne prace zakończono dopiero w 1426 roku. Nie udało się także wykonać wszystkich planów, gdyż fundamenty świadczą, iż zamierzano wznieść jeszcze dwie wieże, które miały flankować zachodnią fasadę kościoła. Świątynia miała też być pierwotnie dłuższa o jedno przęsło. Na miejscu niezrealizowanej części około 1404 Ścibor ze Ściborzyc ufundował kaplicę św. Moniki. W 1443 roku na skutek trzęsienia ziemi runęło sklepienie nawy, które odbudowywano dopiero w 1505 roku. Na 1448 rok datuje się ukończenie budowy nawy południowej i kruchty, której inicjatorami byli ród Lanckorońskich oraz biskup Zbigniew Oleśnicki. W XV wieku wzniesiono obok kościoła wolnostojącą, drewnianą dzwonnicę.
   W XVI wieku świątynię nawiedziły nieszczęścia, wpierw w 1534 powódź, następnie  pożar w 1556 roku. W 1631 roku kościół odrestaurowano, a także podwyższono o jedno piętro budynki klasztoru. Niestety parędziesiąt lat później w trakcie potopu szwedzkiego kompleks został zdewastowany przez wojsko najeźdźców. W 1786 roku dotknęło go kolejne trzęsienie ziemi, a wkrótce potem władze austriackie zamieniły kościół na skład broni. Dzięki staraniom biskupa Karola Skórkowskiego oraz prezesa Senatu Kaspra Wielogłowskiego kościół i klasztor został uratowany przed rozbiórką i wyremontowany w połowie XIX wieku.

Architektura

   Kościół św. Katarzyny jest trójnawową bazyliką bez wież, oraz bez transeptu. Składa się z czteroprzęsłowego prezbiterium zakończonego pięcioboczną apsydą, oraz czteroprzęsłowego korpusu. Najbardziej zwraca uwagę piękne, smukłe prezbiterium, do którego budowy użyto cegły i kamienia. W przeciwieństwie do niego, stoi o wiele prościej wykonana część zachodnia świątyni. Przestronne, jasne wnętrze prezbiterium jest oświetlone przez wysmukłe okna z laskowaniami i maswerkami, umieszczone we wschodniej i w południowej ścianie, oraz przekryte sklepieniem gwiaździstym pochodzącym z XV wieku. W nawach bocznych kościoła zachowały się sklepienia krzyżowo żebrowe z początku XV wieku.
   Od strony zachodniej do kościoła przylega gotycka, surowa kaplica św. Moniki (Węgierska). Nakryta jest ona gotyckim sklepieniem palmowym wspartym na ośmiobocznym filarze. Przy nawie południowej, przy jej drugim od wschodu przęśle, na początku XV wieku dobudowano kruchtę, wzniesioną na planie prostokąta, w której umieszczono główne wejście do świątyni.  Wnętrze kruchty około 1449 roku zostało nakryte sklepieniem gwiaździstym, a na jego wspornikach zobaczyć możemy płaskorzeźbiony herb Zbigniewa Oleśnickiego. Zewnętrzne elewacje kruchty ozdobione są laskowaniami, dzielącymi ją na ostrołukowe płyciny z gotyckim motywem trójliści.
   Od północy z kościołem sąsiaduje gotycki klasztor augustianów z wirydarzem i krużgankami. W krużgankach zachował się zespół renesansowych i gotyckich fresków z XV i XVI wieku. Jego cechą charakterystyczną jest mur od strony wirydarza wzniesiony jako sekwencja głębokich arkad wspartych na filarach i połączonych dołem kamiennymi ławami służącymi zakonnikom do rekreacji i wypoczynku. Do krużganków przylega gotycka kaplica św. Doroty, będąca wraz ze skrzydłem wschodnim najstarszą częścią kompleksu klasztornego. Kaplica jest budowlą dwuprzęsłową o sklepieniach krzyżowo – żebrowych wspartych na parze filarów. Od wschodu kończy ją trójbocznie zamknięte prezbiterium. Na południe od kaplicy znajduje się kwadratowy w planie kapitularz o sklepieniu krzyżowo –  żebrowym wspartym na pojedynczym filarze, z literami na zwornikach tworzącymi imię króla Kazimierza. Całość zabudowań klasztornych składa się z trzech skrzydeł oraz przedłużenia skrzydła wschodniego, sięgającego po stronie północnej aż do miejskiego muru obronnego, gdzie adoptowano gotycka basztę.

Stan obecny

   Kościół wraz z klasztorem augustianów jest jednym z najlepszych przykładów architektury gotyckiej w Polsce. Strzelista sylwetka świątyni oraz różnorodność form i detalu architektonicznego, wyróżniają ten zespół w europejskim budownictwie z czasów dojrzałego gotyku. Mimo licznych remontów na przestrzeni dziejów, świątynia zarówno zewnątrz i wewnątrz, prezentuje piękno gotyckich form, a wraz z klasztorem jest przebogatym zbiorem niepowtarzalnych dzieł sztuki gotyckiej.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa krakow4u.pl, Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty.