Kraków – kościół św Katarzyny i Małgorzaty wraz z klasztorem augustianów

Histori

   Kościół i klasztor augustianów zawdzięczają swe powstanie królowi Kazimierzowi Wielkiemu, który w 1342 roku sprowadził zakonników z Pragi. W tym też roku rozpoczęto budowę zespołu klasztornego, a dokładniej wschodniego ramienia klasztoru z kaplicami św. Tomasza i św. Doroty. W  1378 roku zostało konsekrowane przez biskupa krakowskiego Jana Bodzantę prezbiterium kościoła. Budowa korpusu nawowego trwała o wiele dłużej, gdyż główne prace zakończono dopiero w 1426 roku. Nie udało się także wykonać wszystkich planów, jako że fundamenty świadczą, iż zamierzano wznieść jeszcze dwie wieże, które miały flankować zachodnią fasadę kościoła. Świątynia miała też być pierwotnie dłuższa o jedno przęsło. Na miejscu niezrealizowanej części około 1404 Ścibor ze Ściborzyc ufundował kaplicę św. Moniki.
   W 1443 roku na skutek trzęsienia ziemi runęło sklepienie nawy, które odbudowywano dopiero w 1505 roku. Na 1448 rok datuje się ukończenie budowy nawy południowej i kruchty, której inicjatorami byli ród Lanckorońskich oraz biskup Zbigniew Oleśnicki. W XV wieku wzniesiono również obok kościoła wolnostojącą, drewniano – murowaną dzwonnicę.
   W XVI wieku świątynię nawiedziły nieszczęścia, wpierw w 1534 powódź, następnie  pożar w 1556 roku. W 1631 roku kościół odrestaurowano, a także podwyższono o jedno piętro budynki klasztoru. Niestety parędziesiąt lat później w trakcie potopu szwedzkiego kompleks został zdewastowany przez wojsko najeźdźców. W 1786 roku dotknęło go kolejne trzęsienie ziemi, a wkrótce potem władze austriackie zamieniły kościół na skład broni. Dzięki staraniom biskupa Karola Skórkowskiego oraz prezesa Senatu Kaspra Wielogłowskiego kościół i klasztor został uratowany przed rozbiórką i wyremontowany w połowie XIX wieku.

Architektura

   Kościół św. Katarzyny ostatecznie osiągnął formę trójnawowej bazyliki bez wież, oraz bez transeptu. Składa się z czteroprzęsłowego prezbiterium zakończonego pięcioboczną apsydą, oraz czteroprzęsłowego korpusu nawowego, który pierwotnie miał być o jedno przęsło dłuższy. Początkowo korpus miał mieć inną formę, halową (o czym świadczy masywna ściana wschodnia), jednak nie wzniesiono odpowiednio wysokich naw bocznych. Szczególnie wyrafinowaną formę uzyskało smukłe prezbiterium, w przeciwieństwie do którego stanęła o wiele prościej wykonana część zachodnia świątyni. Przestronne, jasne wnętrze prezbiterium oświetlono wysmukłymi oknami z laskowaniami i maswerkami, umieszczonymi we wschodniej i w południowej ścianie. Przekryte je w XV wieku sklepieniem gwiaździstym ponad nawą główną, zaś nad nawami bocznymi kościoła zastosowano sklepienia krzyżowo – żebrowe.
   Od strony zachodniej do kościoła przystawiona została gotycka, surowa kaplica św. Moniki (Węgierska). Nakryta została ona gotyckim sklepieniem palmowym wspartym na ośmiobocznym filarze. Przy nawie południowej, przy jej drugim od wschodu przęśle, na początku XV wieku dobudowano kruchtę, wzniesioną na planie prostokąta, w której umieszczono główne wejście do świątyni.  Wnętrze kruchty około 1449 roku zostało nakryte sklepieniem gwiaździstym, a na jego wspornikach osadzono płaskorzeźbiony herb Zbigniewa Oleśnickiego. Zewnętrzne elewacje kruchty ozdobione zostały laskowaniami, dzielącymi ją na ostrołukowe płyciny z gotyckim motywem trójliści.
   Po północnej stronie kościoła zlokalizowano gotyckie zabudowania klasztoru augustianów z wirydarzem otoczony krużgankami i budynkami klauzury składającymi się nietypowo z bardzo długiego skrzydła wschodniego, sięgającego po stronie północnej aż do miejskiego muru obronnego, gdzie adoptowano gotycką basztę. Cechą charakterystyczną krużganków był mur od strony wirydarza wzniesiony jako sekwencja głębokich arkad wspartych na filarach i połączonych dołem kamiennymi ławami służącymi zakonnikom do rekreacji i wypoczynku. Do krużganków przylgnęła gotycka kaplica św. Doroty, będąca wraz ze skrzydłem wschodnim najstarszą częścią kompleksu klasztornego. Kaplica otrzymała formę budowli dwuprzęsłowej  o sklepieniach krzyżowo – żebrowych wspartych na parze filarów. Od wschodu zakończyło ją trójbocznie zamknięte prezbiterium. Na południe od kaplicy znalazł się kwadratowy w planie kapitularz o sklepieniu krzyżowo –  żebrowym wspartym na pojedynczym filarze, z literami na zwornikach tworzącymi imię króla Kazimierza.

Stan obecny

   Kościół wraz z klasztorem augustianów jest jednym z najlepszych przykładów średniowiecznej architektury w Polsce. Strzelista sylwetka świątyni oraz różnorodność form i detalu architektonicznego, wyróżniają ten zespół w europejskim budownictwie z czasów dojrzałego gotyku. Mimo licznych remontów na przestrzeni dziejów, świątynia, zarówno zewnątrz i wewnątrz, prezentuje piękno gotyckich form, a wraz z klasztorem jest przebogatym zbiorem niepowtarzalnych dzieł sztuki gotyckiej. W krużgankach klauzury zachowały się liczne ścienne gotyckie malowidła z XV i XVI wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Goras M., Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Strona internetowa krakow4u.pl, Kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej i św. Małgorzaty.