Kraków – klasztor dominikanów z kościołem Świętej Trójcy

Historia

   Dominikanie przybyli do Krakowa z Bolonii w 1222 roku, sprowadzeni przez biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. Po najeździe Tatarów w 1241 roku, który zniszczył pierwszą świątynie użytkowaną przez dominikanów, przystąpiono do wznoszenia nowego, gotyckiego kościoła. Zaczęto od budowy prezbiterium, łącząc je od północy z budynkiem klasztornym. Kościoły zakonów żebraczych były otwarte dla wszystkich wiernych, toteż pociągnęło to za sobą konieczność podzielenia kościoła na część dla zakonników i część dla świeckich. W związku z tym zaczęto budować długie chóry, czyli wieloprzęsłowe prezbiteria, wyraźnie wydzielone z bryły kościoła i odseparowane przegrodami – lektoriami. Wzdłuż ścian chórów ustawiano natomiast stalle, czyli ławy dla braci zakonnych. Prezbiterium kościoła dominikańskiego w Krakowie powstało jako jedno z najstarszych długich chórów w Europie, uzyskując ostateczną formę w połowie XIII wieku. Budowa korpusu świątyni, przypadła na drugą połowę XIII wieku. Pierwotnie była to trójnawowa hala, którą następnie, na przełomie XIV i XV wieku, przebudowano na kościół bazylikowy.
   W XV stuleciu do naw bocznych dobudowano gotyckie kaplice, a w pierwszej połowie XVII wieku powstały barokowe kaplice kopułowe. Wraz z budową kościoła, na północ od niego, od momentu przybycia dominikanów do XVII wieku, kształtowano zabudowę klasztorną.
   Kres świetności kościoła klasztornego położył wielki pożar Krakowa w 1850 roku. Wypaliło się całe wnętrze z wyjątkiem niektórych kaplic, runęło także sklepienie nawy. Pomimo ogromnych zniszczeń dominikanie zdecydowali się na odbudowę kościoła. Zrekonstruowano niemal od nowa filary, a także sklepienia korpusu. Prace zakończono w 1872 roku, dodając jedynie cztery lata później neogotycką kruchtę.

Architektura

   Kościół klasztorny św. Trójcy od czasu przebudowy w XV wieku jest ceglaną, wysmukłą, trójnawową gotycką bazyliką, wzniesioną w charakterystycznym dla Krakowa systemie filarowo-skarpowym z wydłużonym prezbiterium zakończonym prostą ścianą. Częściowo odtworzona fasada zachodnia zwieńczona jest wysmukłym szczytem schodkowym ze sterczynami, poniżej zaś znajduje się wielkie ostrołukowe okno. Neogotycka kruchta kryje w sobie gotycki, ostrołukowy portal główny z około 1400 roku, o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Wschodnia ściana prezbiterium także zwieńczona jest wysokim szczytem schodkowym ze sterczynami. Wewnątrz prezbiterium nakryte jest sklepieniem sieciowym, nawa główna sklepieniem gwiaździstym a nawy boczne sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Nawa główna otwarta jest do naw bocznych ostrołukowymi arkadami.
   Od strony północnej przylegają do kościoła zabudowania klasztorne, skupione wokół trzech wirydarzy. Sklepienie krzyżowo-żebrowe krużganków południowego wirydarza pochodzi z XIV wieku. Najstarszym fragmentem zabudowań jest romański refektarz z dzikiego kamienia i z portalem ozdobionym plecionką. Znajduje się on w północnym skrzydle południowego wirydarza. Posiada dwie kondygnacje z dwunawową halą na planie prostokąta na piętrze piwnicznym. W skład zabudowań wchodzą ponadto kapitularz wznoszony od XIII do początku XVI wieku, gotycka sień nakryta krzyżowo-żebrowym sklepieniem i wzniesiona w XIII wieku dawna biblioteka. Kapitularz zwrócony jest fasadą ku krużgankom, w której umieszczono portal wejściowy flankowany przez dwie pary bliźniaczych, wąskich okien. Wschodnia część kapitularza zamknięta jest trójbocznie, a całość nakryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.