Kraków – klasztor dominikanów z kościołem Świętej Trójcy

Historia

   Dominikanie przybyli do Krakowa z Bolonii w 1222 roku, sprowadzeni przez biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. Już w 1241 roku najazd Mongołów zniszczył użytkowany przez nich pierwszy kościół pod wezwaniem św. Trójcy, który był pierwotną świątynią parafialną Krakowa, odstąpioną mnichom po  ich przybyciu do miasta. Po jej zniszczeniu przystąpiono do wznoszenia nowego, gotyckiego kościoła. Zaczęto od budowy prezbiterium, łącząc je od północy z budynkiem klasztornym. Prezbiterium kościoła dominikańskiego w Krakowie powstało jako jeden z najstarszych długich chórów w Europie, uzyskując ostateczną formę około 1248 – 1251 roku. Z pewnością było ukończone w 1289 roku, gdyż wówczas pochowano w nim księcia Leszka Czarnego. Zakończenie budowy korpusu świątyni przeciągnęło się do początku XIV wieku.
   Prawdopodobnie w latach 60-tych XIV wieku, a najpóźniej na początku XV stulecia kościół przebudowano z halowego na bazylikowy, natomiast w następnych latach XV stulecia podwyższono mury prezbiterium, a do naw bocznych dobudowano gotyckie kaplice. W pierwszej połowie XVII wieku w odmiennej stylistyce powstały barokowe kaplice kopułowe. Wraz z budową kościoła, na północ od niego, od momentu przybycia dominikanów do XVII wieku, kształtowano zabudowę klasztorną.
   Kres świetności kościoła klasztornego położył wielki pożar Krakowa w 1850 roku. Wypaliło się całe wnętrze z wyjątkiem niektórych kaplic, runęło także sklepienie nawy. Pomimo ogromnych zniszczeń dominikanie zdecydowali się na odbudowę kościoła. Zrekonstruowano niemal od nowa filary, a także sklepienia korpusu. Prace zakończono w 1872 roku, dodając jedynie cztery lata później neogotycką kruchtę.

Architektura

   Kościół klasztorny św. Trójcy z połowy XIII wieku był trójnawową halą lub pseudohalą, gdyż nawa główna była nieco wyższa od naw bocznych. Wszystkie nawy były tej samej szerokości i posiadały kwadratowe przęsła, wzniesione z cegły układanej w wątku wendyjskim (kamień użyty został jedynie do elementów konstrukcyjnych i dekoracyjnych). Od wschodu kościół kończył się długim, prostokątnym w planie prezbiterium. Zwieńczeniem chóru był ceramiczny fryz z motywem lilii, poprowadzonym na wysokości 18,5 metra, natomiast zarówno prezbiterium jak i korpus wzmocnione zostały licznymi przyporami. Prezbiterium było wyższe od nawy i posiadało własny szczyt zachodni (zachował się jego fragment w pachach nawy środkowej).
   Kościoły zakonów żebraczych były otwarte dla wszystkich wiernych, toteż pociągnęło to za sobą konieczność ich podzielenia na część dla zakonników i część dla świeckich. Dlatego właśnie zaczęto budować długie chóry, czyli wieloprzęsłowe prezbiteria, wyraźnie wydzielone z bryły kościoła i odseparowane przegrodami – lektoriami. Wzdłuż ścian chórów ustawiano natomiast stalle, czyli ławy dla braci zakonnych. Pierwotnie w drugiej połowie XIII wieku prezbiterium kościoła św. Trójcy przykryte było sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spływającym na nadwieszane służki, na przemian półośmioboczne i półkoliste. Pod wschodnią częścią chóru znajdowała się częściowo zagłębiona w ziemi krypta.
   Na skutek przebudowy z XIV/XV wieku, w trakcie której podwyższono mury korpusu nawowego i prezbiterium, kościół św. Trójcy stał się wysmukłą, trójnawową, pięcioprzęsłową gotycką bazyliką o wewnętrznej długości korpusu nawowego wynoszącej 37,1 metrów i 23 metrach szerokości, wzniesionego w charakterystycznym dla Krakowa systemie filarowo-skarpowym, z wydłużonym prezbiterium o sześciu przęsłach zakończonych na wschodzie prostą ścianą, długich wewnątrz na 30,2 metry i szerokich na 9,4 metra. Częściowo odtworzona fasada zachodnia zwieńczona została szczytem schodkowym ze sterczynami, poniżej zaś przepruto wielkie ostrołukowe okno. Neogotycka kruchta kryje w sobie gotycki, ostrołukowy portal główny z około 1400 roku, o bogatej dekoracji rzeźbiarskiej. Wschodnia ściana prezbiterium także zwieńczona została wysokim szczytem schodkowym ze sterczynami. Prezbiterium i nawę główną nakryto wspólnym dachem dwuspadowym, nawy boczne natomiast dachami pulpitowymi (pierwotnie dwuspadowymi). Wewnątrz prezbiterium nakryte zostało sklepieniem sieciowym, nawa główna rekonstruowanym sklepieniem gwiaździstym, a nawy boczne sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Nawa główna otwarta została do naw bocznych ostrołukowymi arkadami.

   Od strony północnej przylegają do kościoła zabudowania klasztorne, skupione wokół trzech wirydarzy: największego południowego, najmniejszego położonego centralnie oraz trzeciego, najmłodszego, usytuowanego w części północnej. Wszystkie trzy wirydarze połączyło długie na 90 metrów skrzydło wschodnie, biegnące ukośnie z północnego – wschodu na południowy – zachód. Skrzydło wschodnie w drugiej połowie XIII wieku było budynkiem o wymiarach 11 x 44 metry z narożnikami wzmocnionymi przyporami i wysuniętym na wschód kapitularzem. Posiadało dwie kondygnacje. W przyziemiu mieściło od południa zakrystię, salę o szerokości 6 metrów, wspomniany kapitularz, pomieszczenie o szerokości 4,5 metra, korytarz prowadzący z krużganka do klasztornych ogrodów, oraz dwa podobne do siebie pomieszczenia  o szerokości 5 metrów.
   Silnie wysunięty przed elewację klasztoru kapitularz pierwotnie był nieco krótszy (7,5 x 4,5 metra) i zamknięty prostokątnie na wysokości ukośnych przypór (przedłużono go w XIV wieku). Zwrócony jest fasadą ku krużgankom, w której umieszczono portal wejściowy, flankowany przez dwie pary bliźniaczych, wąskich okien. Wschodnia część kapitularza zamknięta jest trójbocznie, a całość nakryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym.
   Najstarszym fragmentem zabudowań klasztornych jest wzniesiony z dzikiego kamienia romański refektarz. Znajduje się on w północnym skrzydle południowego wirydarza. Posiada dwie kondygnacje z dwunawową halą na planie prostokąta na piętrze piwnicznym. Na dwie części dzielą ją cztery masywne, czworoboczne filary, podtrzymujące sklepienia krzyżowe na gurtach. Pierwotna wysokość dolnego pomieszczenia nie przekraczała 2,3 metra. Oświetlana była małymi półkolistymi i prostokątnymi oknami w ścianach północnej, południowej i wschodniej. Początkowo dostępna była jedynie przez sklepiony kolebkowo korytarz ze schodami po stronie zachodniej. Sala na piętrze o wymiarach 9 x 15,9 metrów (pierwotnie wysoka na 4 metry i przykryta drewnianym stropem) została w XV wieku zwieńczona sklepieniem krzyżowo – żebrowym i pokryta ściennymi polichromiami. Od strony wschodniej dostęp światła pierwotnie zapewniała triada okien z okulusem pośrodku. Dłuższą ścianą refektarz przylega do południowego wirydarza, którego krzyżowo-żebrowe sklepienia krużganków pochodzą z XIV wieku.

   W północnej części skrzydła wschodniego znajduje się silnie wydłużona późnogotycka, dwunawowa sień, zwieńczona sklepieniami krzyżowo – żebrowymi opartymi na trzech filarach. W jej narożniku południowo – zachodnim usytuowano schody prowadzące na górny wielki korytarz, zejście do piwnicy pod refektarzem i portal prowadzący do refektarza. Od wschodu do gotyckiej sieni przylegają trzy pomieszczenia o metryce sięgającej jeszcze XIII i XIV wieku. Pierwotnie znajdował się tam piętrowy, niepodpiwniczony budynek z cegły, opięty lizenami, wzniesiony na rzucie prostokąta o wymiarach zewnętrznych 21×10,8 metrów. Jego przyziemie podzielone było na dwa pomieszczenia: większe północne i mniejsze południowe (istniejące do dziś i nazywane skarbcem). Wkrótce większą salę podzielono na dwa kolejne pomieszczenia. Wszystkie one były od początku sklepione, a główne wejście znajdowało się w środkowej części elewacji zachodniej. Budynek oświetlały romańskie biforia o prostokątnych ościeżach i półkolistym zwieńczeniu. Piętro budynku dostępne było schodami ukrytymi w grubości zachodniego muru. Nie ma pewności jaką funkcję pełnił budynek, być może mieściło się w nim prowincjonalne studium teologiczne.
   Z okresem wczesnogotyckim wiąże się budynek o planie zbliżonym do kwadratu o boku 10,5 metra. Miał on dwie kondygnacje, przy czym dolna była częściowo zagłębioną w ziemi piwnicą, sklepioną krzyżowo na środkowym filarze. Wysoka na 7 metrów część parterowa oświetlana była ostrołukowymi oknami i prawdopodobnie także sklepiona na pojedynczym filarze. W budynku tym być może mieściła się najstarsza libraria, powiązana ze znajdującym się obok studium teologicznym lub zimowy refektarz (odkryto relikty kominka).

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego zachowały się mury obwodowe XIII-wiecznego kościoła. W jego dwóch południowych oknach prezbiterium widoczne są pierwotne maswerki, wstawione ponownie po podwyższeniu ścian w XV wieku, jednak duża część detalu architektonicznego uległa zniszczeniu w trakcie pożaru z XIX wieku. W trakcie odbudowy fasadę przysłonięto niestety neogotycką kruchtą, odbudowano także szczyt zachodni i sklepienia w nawie. Więcej szczęścia miały zabudowania klasztorne, w których podziwiać można liczne elementy romańskie i gotyckie.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Goras M., Zaginione gotyckie kościoły Krakowa, Kraków 2003.

Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Szyma M., Kościół i klasztor Dominikanów w Krakowie. Architektura zespołu klasztornego do lat dwudziestych XIV wieku, Kraków 2004.

Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.