Kraków – katedra św Stanisława i św Wacława

Historia

   Pierwsza katedra na wzgórzu wawelskim powstała po roku 1000 za panowania króla Bolesława Chrobrego w związku z utworzeniem biskupstwa na zjeździe gnieźnieńskim. Była to bazylika trójapsydowa poświęcona św. Wacławowi. Pod koniec XI wieku z inicjatywy księcia Władysława Hermana rozpoczęto jej przebudowę. Rozebrano znaczną część lub nawet całość przedromańskiej budowli, a uzyskany materiał wykorzystano do budowy nowego kościoła św. Wacława, tzw. katedry „Hermanowskej”. Konsekracja odbyła się w 1142 roku. Budowla ta miała kształt trójnawowej, wieżowej bazyliki z dwoma chórami i dwoma kryptami. W XIII wieku dobudowano do niej od północy kaplicę św. Mikołaja i od południa kaplicę śś. Piotra i Pawła. Katedra Hermanowska spłonęła w 1305 roku.
   Odbudowę katedry w stylu gotyckim, zaczął w czasach panowania Władysława Łokietka biskup Nankier. Po roku 1320 wzniesiono dolne partie ścian prezbiterium i niektóre kaplice, ale górne fragmenty murów i sklepienia były z nieznanych przyczyn dziełem innego warsztatu, sprowadzonego z inicjatywy biskupa Grota, po jego powrocie z Awinionu w 1327 roku. Robotnicy ci znali tradycję budowlaną cystersko – burgundzką, wzory warsztatowe katedry strasburskiej oraz systemy konstrukcyjne kościołów z kaplicami bocznymi pomiędzy przyporami (Sedlec, Salem). Warsztat ten, wykorzystując różnorodne wpływy odległych nieraz budowli, ukończył prezbiterium do 1333 roku, a w 1346 roku zostało ono wyświęcone. Budowę korpusu nawowego rozpoczęto podobnie, od sprowadzenia nowego warsztatu po powrocie biskupa Bodzanty z Awinionu w 1348 roku i ukończono go do około 1359, w tymże bowiem roku biskup zwolnił kler diecezjalny od kolekty na rzecz budowy. W 1364 roku w obecności króla Kazimierza Wielkiego, arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki uroczyście konsekrował całą katedrę.
   Na początku XVI wieku wzniesiono renesansową kaplicę Zygmuntowską, która była wzorem dla nowych kaplic powstających w miejscu wcześniejszych gotyckich. W latach 1655–1657 i ponownie w 1702 roku wojska szwedzkie zniszczyły kościół i nagromadzone w nim zabytki. XVIII-wieczne reperacje i przebudowy prowadzone były już w stylu barokowym. Także w XIX wieku katedra była wielokrotnie przerabiana w różnych partiach. Gruntownej restauracji dokonano ze składek społecznych w latach 1895–1910.

Architektura

   Romańska katedra Hermana była murowaną z wapienia i piaskowca bazyliką zamkniętą od wschodu i zachodu dwiema apsydami. Posiadała dwie krypty: większą, zachodnią św. Leonarda i mniejszą o nieznanym wezwaniu, pod chórem wschodnim. Główne wejście znajdowało się pośrodku ściany południowej. Od strony zachodniej fasady znajdowały się dwie potężne czworoboczne wieże, wybudowano tam także atrium. Krypta św. Leonarda otrzymała wymiary 10 x 15 metrów i halową formę zakończoną apsydą o średnicy 8 metrów. Podzielona została na trzy nawy ośmioma parami kolumn, z których para zachodnia otrzymała nieco większą średnicę. Najpewniej kolumny te podtrzymywały ołtarz znajdujący się na górnym poziomie.
   Gotycka, ceglana przebudowa katedry utworzyła bazylikę trójnawową i trójprzęsłową z transeptem, prezbiterium i ambitem oraz wieńcem kaplic wokół korpusu. Prezbiterium kościoła otrzymało formę prostokątną oraz otoczone je obejściem, którego sklepienie początkowo znajdowało się na tej samej wysokości, co sklepienie naw bocznych w korpusie. Świątynia zachowała dwie wieże, lecz zostały one między XIV a XV wiekiem przebudowane z wykorzystaniem romańskiego przyziemia (w wieży Srebrnych Dzwonów część romańską zachowano aż do  12 metrów). W XV wieku katedra uzyskała trzecią wieżę poprzez przebudowanie baszty obronnej wchodzącej w skład obwarowań Wawelu. Wieża ta, zwana Zygmuntowską, w XVI wieku została podwyższona  i przekształcona w dzwonnicę. Jednym z ostatnich średniowiecznych elementów dostawionych do katedry był skarbiec po stronie północnej, którego budowę rozpoczęto w 1480 roku. Otrzymał on jednoprzestrzenny układ i bogatą dekorację rzeźbiarską.

   Zasadnicza dwufazowość budowy gotyckiej katedry (wpierw prezbiterium, następnie korpus nawowy), a także konieczność dostosowywania jej do romańskich pozostałości, spowodowały widoczne nieregularności w kształcie transeptu i niejednolitej szerokości naw bocznych. Kolejnym charakterystycznym rozwiązaniem gotyckiej katedry krakowskiej było zastosowanie filarowo – przyporowego systemu konstrukcyjnego oraz skontrastowanie w prezbiterium czterodzielnych sklepień krzyżowo – żebrowych z efektownym sklepieniem trójdzielnym, dziesięciopolowym, założonym we wschodniej części. Utworzyło ono niejako baldachim ponad ołtarzem, rekompensując brak wielobocznego zamknięcia apsydy. System filarowo – przyporowy polegał na dostawieniu przypory bezpośrednio do filara ściany międzynawowej i do prezbiterium.
   W środku wybudowano sklepienia żebrowe, czteropolowe, jedynie w kaplicy Mariackiej i we wspomnianym już ostatnim przęśle prezbiterium  trójdzielne (uważane są one za pierwsze takie sklepienia na ziemiach polskich). Elewacje wnętrza prezbiterium otrzymały formę dwukondygnacyjną o niskich profilowanych arkadach i wysokiej kondygnacji górnej. Gzyms nadarkadowy skrzyżowano w niej w jednej płaszczyźnie z wydatnymi służkami spiętymi w wiązki. Wnęki okien górnej kondygnacji podciągnięto od gzymsu aż po klucze łuków sklepiennych, a także przeszklono jedynie w górnej części, od połowy wysokości.  Po obu stronach ujęto je również wysokimi ostrołukowymi płycinami ze ślepymi maswerkami. Te charakterystyczne podziały powtórzono w transepcie i w nawie głównej, gdzie wiązki służek wzniesiono wzdłuż filarów już od posadzki (w prezbiterium zostały osadzone na nadwieszanych wspornikach).

   Kościół w średniowieczu stopniowo obudowywany był prywatnymi kaplicami, fundowanymi przez biskupów i bogate rody możnowładcze. W jego części zachodniej umieszczono dwie wspaniałe kaplice z XV wieku: Świętej Trójcy i Świętego Krzyża, pełniące funkcje mauzoleów dla króla Kazimierza Jagiellończyka i królowej Zofii Holszańskiej. Wnętrze kaplicy św. Krzyża pokryto w XV wieku malowidłami ruskich artystów. Dodatkowo przy narożniku północno – wschodnim w XV wieku usytuowano budynek skarbca katedralnego, powstały na miejscu starszej zakrystii. Była to budowla dwukondygnacyjna, na obu poziomach zwieńczona sklepieniami, w latach 1481-1500 oblicowana na zewnątrz kamienną okładziną. Komunikację pionową zapewniały w niej umieszczone w grubości muru zachodniego klatki schodowe. Pierwsza prowadziła między innymi do wykusza latrynowego wypełniającego narożnik pomiędzy skarbcem a wieżą Zygmuntowską, a pod nią znajdowała się podłużna komora poprzedzona kwadratowym przedsionkiem. Druga klatka schodowa kręconymi schodami prowadziła do długiego i wąskiego pomieszczenia zajmującego całą długość ściany zachodniej. Pełniło ono funkcję ganku wiodącego do otworu strzelniczego w szczytowej partii wykusza.
   Jednym z najważniejszych elementów wyposażenia gotyckiej katedry była przegroda chórowa (lektorium), wzniesiona zapewne w XIV wieku. Prawdopodobnie zajmowała ona całą szerokość kościoła, oddzielając korpus nawowy od prezbiterium z obejściem. Mogła być ona przesklepiona z żebrami opartymi na zachowanych wspornikach umieszczonych w ościeżach ostrołukowych arkad łączących ramiona transeptu z ambitem. Kolejnym ciekawym elementem były nisze baldachimowe w nawie i chórze. Dzieliły się one na dwie grupy: baldachimy na granicy pierwszego i drugiego przęsła otrzymały wimpergi zwieńczone kwiatonami oraz wystającymi z nich pinaklami, natomiast baldachimy pomiędzy drugim i trzecim przęsłem składały się z wimperg wypełnionych bogatymi maswerkami, a kwiatony oraz żabki były w nich drobniejsze niż w części zachodniej. Różnice te być może wynikały ze zmiany warsztatu budowlanego.

Stan obecny

   Katedra św Stanisława i Wacława na Wawelu zajmuje wyjątkową pozycję w dziejach Polski i w świadomości Narodu Polskiego.  Była miejscem koronacji królów Polski oraz pochówków władców, wodzów, przywódców i wieszczów narodowych. Skarbiec katedralny mieści wiele zabytkowych przyborów liturgicznych, regaliów, klejnotów i pamiątek historycznych. Jest od stuleci miejscem kultu św. Stanisława, który w nierozerwalny sposób wiąże się z ideą zjednoczonego i niepodległego Państwa Polskiego, aktualną zarówno w dobie rozbicia dzielnicowego, w okresie zaborów i w czasie rządów komunistycznych.
   Pomimo wielokrotnych przebudów jej średniowieczne, szczególnie gotyckie, ale także i romańskie elementy są łatwo dostrzegalne. Te ostatnie to krypta św. Leonarda, dolna część wieży Srebrnych Dzwonów, oraz najniższa część wieży Zegarowej. Spośród elementów gotyckich od zewnątrz zachowały się: szczyt wschodni, relikty gzymsu prezbiterium z rzygaczami i balustradą, częściowo rekonstruowane elewacje szczytowe transeptu i elewacja zachodnia kościoła z wieloboczną rozetą. Do wnętrza katedry wiodą zachowane do dziś drzwi Kazimierza Wielkiego z XIV wieku, ponadto w katedrze zobaczyć można m.in. nagrobki Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego z XIV wieku, oraz nagrobki królów Kazimierza Jagiellończyka i Władysława Jagiełły z XV wieku.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Czyżewski J., Walczak M., Z badań nad gotycką katedrą w Krakowie [w:] Studia Waweliana tom VIII, 1999.

Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.
Węcławowicz T., Gotyckie bazyliki Krakowa, Kraków 1993.