Kraków – bazylika archikatedralna

Historia

   Pierwsza katedra na wzgórzu wawelskim powstała po roku 1000 za panowania króla Bolesława Chrobrego w związku z utworzeniem biskupstwa na zjeździe gnieźnieńskim. Była to bazylika trójapsydowa poświęcona św. Wacławowi. Pod koniec XI wieku z inicjatywy księcia Władysława Hermana rozpoczęto jej przebudowę. Rozebrano znaczną część lub nawet całość przedromańskiej budowli, a uzyskany materiał wykorzystano do budowy nowego kościoła św. Wacława, tzw. katedry „Hermanowskej”. Konsekracja odbyła się w 1142 roku. Budowla ta miała kształt trójnawowej, wieżowej bazyliki z dwoma chórami i dwoma kryptami. W XIII wieku dobudowano do niej od północy kaplice św. Mikołaja i od południa kaplice śś. Piotra i Pawła. Katedra hermanowska spłonęła w 1305 roku. Do dzisiaj zachowała się z niej krypta św. Leonarda, dolna część wieży Srebrnych Dzwonów, oraz najniższa część wieży zegarowej.
   Odbudowę katedry w stylu gotyckim, zaczął w czasach panowania Władysława Łokietka biskup Nankier. Prezbiterium i kaplica św. Małgorzaty było gotowe w 1346, a nawa główna, transept i nawy boczne w 1364 roku. Wtedy to w obecności króla Kazimierza Wielkiego, arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria Skotnicki konsekrował katedrę.
   Na początku XVI wieku wzniesiono renesansową Kaplicę Zygmuntowską, która była wzorem dla nowych kaplic powstających w miejscu wcześniejszych gotyckich. W latach 1655–1657 i ponownie w 1702 roku wojska szwedzkie niszczyły kościół i nagromadzone w nim zabytki. XVIII-wieczne reperacje i przebudowy prowadzone już były w stylu baroku. Także w XIX wieku katedra była wielokrotnie przerabiana w różnych partiach. Gruntownej restauracji dokonano ze składek społecznych w latach 1895–1910.

Architektura

   Romańska, hermanowska katedra była murowaną z wapienia i piaskowca bazyliką zamkniętą od wschodu i zachodu dwiema apsydami. Posiadała dwie krypty: większą, zachodnią św. Leonarda i mniejszą o nieznanym wezwaniu, pod chórem wschodnim. Główne wejście znajdowało się pośrodku ściany południowej. Od strony zachodniej fasady znajdowały się dwie potężne wieże, wybudowano tam także atrium. Do dzisiaj najlepiej zachowana jest krypta św. Leonarda, o wymiarach 10 x 15 metrów, halowa, zakończona apsydą o średnicy 8 metrów. Podzielona jest na trzy nawy ośmioma parami kolumn, z których para zachodnia posiada nieco większą średnicę. Najpewniej kolumny te podtrzymywały ołtarz znajdujący się na górnym poziomie.
   Gotycka, ceglana przebudowa katedry utworzyła bazylikę trójnawową z transeptem, prezbiterium i ambitem oraz wieńcem kaplic wokół korpusu. Prezbiterium kościoła jest prostokątne oraz otoczone obejściem, którego sklepienie początkowo znajdowało się na tej samej wysokości, co sklepienie naw bocznych w korpusie. Świątynia zachowała dwie wieże, lecz zostały one między XIV a XV wiekiem przebudowane z wykorzystaniem romańskiego przyziemia. W Wieży Srebrnych Dzwonów wynosi ono aż  12 metrów. W XV wieku katedra uzyskała trzecią wieżę poprzez przebudowanie baszty obronnej wchodzącej w skład obwarowań Wawelu. Wieża ta, zwana Zygmuntowską, w XVI wieku została podwyższona  i przekształcona w dzwonnicę. Jednym z ostatnich średniowiecznych elementów dostawionych do katedry był skarbiec po stronie północnej, którego budowę rozpoczęto w 1480 roku. Otrzymał on jednoprzestrzenny układ i bogatą dekorację rzeźbiarską.
   Charakterystycznym rozwiązaniem gotyckiej katedry krakowskiej było zastosowanie filarowo – przyporowego systemu konstrukcyjnego oraz skontrastowanie w prezbiterium czterodzielnych sklepień krzyżowo – żebrowych z efektownym sklepieniem trójdzielnym, dziesięciopolowym, założonym we wschodniej części. Utworzyło ono niejako baldachim ponad ołtarzem, rekompensując brak wielobocznego zamknięcia apsydy.
   Do wnętrza katedry prowadzą zachowane drzwi Kazimierza Wielkiego z XIV wieku. W środku wybudowano sklepienia żebrowe, czteropolowe, jedynie w kaplicy Mariackiej i we wspomnianym już ostatnim przęśle prezbiterium  trójdzielne. Uważane są one za pierwsze takie sklepienia na ziemiach polskich. Kościół stopniowo obudowywany był prywatnymi kaplicami, fundowanymi przez biskupów i bogate rody możnowładcze. W części zachodniej zachowały się dwie wspaniałe kaplice z XV wieku: Świętej Trójcy i Świętego Krzyża, pełniące funkcje mauzoleów dla króla Kazimierza Jagiellończyka i królowej Zofii Holszańskiej. W kaplicy św. Krzyża podziwiać można malowidła ruskich artystów z XV wieku, ponadto w katedrze zobaczyć można m.in. nagrobki Władysława Łokietka i Kazimierza Wielkiego z XIV wieku, oraz nagrobki królów Kazimierza Jagiellończyka i Władysława Jagiełły z XV wieku.

Stan obecny

   Katedra św Stanisława i Wacława na Wawelu zajmuje wyjątkową pozycję w dziejach Polski i w świadomości Narodu Polskiego.  Była miejscem koronacji królów Polski oraz pochówków władców, wodzów, przywódców i wieszczów narodowych. Skarbiec katedralny mieści wiele zabytkowych przyborów liturgicznych, regaliów, klejnotów i pamiątek historycznych. Jest od stuleci miejscem kultu św. Stanisława, który w nierozerwalny sposób wiąże się z ideą zjednoczonego i niepodległego Państwa Polskiego, aktualną zarówno w dobie rozbicia dzielnicowego, w okresie zaborów i w czasie rządów komunistycznych. Pomimo wielokrotnych przebudów jej średniowieczne, szczególnie gotyckie, ale także i romańskie elementy są łatwo dostrzegalne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. T. Mroczko i M. Arszyński, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Kościoły romańskie w Polsce, Kraków 2014.
Krasnowolski B., Leksykon zabytków architektury Małopolski, Warszawa 2013.
Walczak M., Kościoły gotyckie w Polsce, Kraków 2015.

Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława w Krakowie.