Konin – kościół św Bartłomieja

Historia

   Początki kościoła św. Bartłomieja prawdopodobnie sięgały czasów po najeździe krzyżackim z 1331 roku i odbudowy prowadzonej z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. Zniszczony przez krzyżaków kościół, usytuowany w pobliżu zamku, zastąpiony został wówczas drewnianym pod wezwaniem św. Krzyża, farę natomiast translokowano do południowej części miasta.
   Po podjęci budowy gotyckiego kościoła, jako pierwsze wzniesiono prezbiterium i zakrystię wraz ze skarbcem. W 1444 roku za cenę stu grzywien ufundować miała kaplicę Katarzyna Kraska, żona starosty konińskiego i cześnika kaliskiego Jana Kraski z Łubnicy, a zapewne dopiero jakiś czas później rozpoczęto prace nad korpusem nawowym. Pod koniec średniowiecza, w końcowym okresie XV wieku lub w początkowych latach XVI stulecia, założono sklepienia, wpierw w korpusie nawowym, a następnie nad prezbiterium.
   Na początku XVII wieku, już w okresie nowożytnym, dobudowano od południowej strony renesansową kaplicę Najświętszej Maryi Panny. W latach 1866 – 1872 przeprowadzono generalny remont kościoła, w trakcie którego dostawiono kruchtę od strony północnej, zaś kolejne prace restauracyjne miały miejsce na początku XX wieku.

Architektura

   Kościół farny Konina wzniesiono w południowej części miasta, blisko miejskich murów obronnych. Otrzymał formę budowli trójnawowej, trójprzęsłowej o kształcie pseudobazyliki, wzniesionej z cegły układanej w wątku gotyckim z użyciem zendrówki, a jedynie w dolnych partiach z bloków kamiennych. Po stronie wschodniej kościół otrzymał wydłużone, trójprzęsłowe, trójbocznie zamknięte prezbiterium oraz przystawioną do niego od północy gotycką zakrystię i skarbiec. Po przeciwnej, południowej stronie, pomiędzy chórem i nawą boczną, znalazła się dwuprzęsłowa kaplica, usytuowana poprzecznie w stosunku do osi kościoła.
   Zewnętrzne elewacje kościoła opięto uskokowymi przyporami, w zachodnich narożnikach korpusu usytuowanymi pod skosem. Pomiędzy nimi przeprute zostały obustronnie rozglifione, zamknięte ostrołukowo okna, a także portale wejściowe, obramione ostrołucznymi, profilowanymi ościeżami (jeden zachodni skierowany na bramę miejską, dwa od strony północnej zwrócone ku rynkowi). Fasada zachodnia, kaplica i zakrystia ozdobione zostały szczytami i półszczytami, pierwotnie dekorowanymi blendami.
   Wewnątrz prostokątne, poprzecznie ustawione przęsła nawy głównej i prezbiterium odpowiadały prawie dwukrotnie węższym, wzdłużnie prostokątnym przęsłom naw bocznych. Nawy korpusu rozdzielono profilowanymi arkadami, którym nadano płynne przejście w trzony kwadratowych w przekroju filarów. Filary te upodobniono do ścian, wyróżniono jedynie wysokimi, profilowanymi cokołami. Wewnętrzne elewacje naw i prezbiterium opięły płaskie lizeny z wklęskami na krawędziach, tworzące w chórze i nawach bocznych płytkie, ostrołukowe wnęki, w których przepruto obustronnie rozglifione ostrołukowe okna. Wnękom nadano wiec rolę oporów niezwykle bogatych sklepień: sieciowych w prezbiterium, gwiaździstych w nawach. Ich żebra spoczęły na zawieszonych na ścianach geometrycznie ukształtowanych wspornikach (poza nawą główną gdzie ich rolę przejęły impostowe głowice lizen). Gotycką kaplicę przykryto sklepieniem krzyżowo – żebrowym.

Stan obecny

   Kościół zachował do dnia dzisiejszego pierwotną bryłę, jednak szczyt fasady zachodniej przekształcono poprzez dodanie charakterystycznej dla baroku linii falistej, a w XIX wieku każdą z naw bocznych nakryto osobnym, niższym dachem i przebito nowe okna w ścianach nawy głównej. Ponadto do budowli dostawiono od północy i południa nowożytną  kaplicę grobową oraz kruchtę. Architektura wnętrza zachowała gotycki charakter, lecz ściany w latach 1904 – 1910 pokryła polichromia Eligiusza Niewiadomskiego. Wtedy też część z detali architektonicznych zatarto lub ujednolicono (profile arkad międzynawowych, wsporniki, żebra sklepienne). Ze średniowiecznego wyposażenia świątyni zachowały się w drzwiach frontowych dwa brązowe uchwyty w kształcie lwich głów, oraz chrzcielnica datowana na drugą połowę XV wieku.
    Obok kościoła zobaczyć można romański słup drogowy, ustawiony w 1151 roku w połowie drogi z Kruszwicy do Kalisza, uznawany za najstarszy znak drogowy w Polsce. Wykuty jest z piaskowca i liczy około 2,5 metra wysokości. Jego pochodzenie nie jest wyjaśnione, przypuszcza się jednak, iż fundatorem mógł być palatyn Bolesława Krzywoustego, Piotr Włostowic.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Kowalski Z., Gotyk wielkopolski. Architektura sakralna XIII-XVI wieku, Poznań 2010.
Maluśkiewicz P., Gotyckie kościoły w Wielkopolsce, Poznań 2008.

Murowana architektura romańska i gotycka w Wielkopolsce, red. J.Tomala, tom 1, Kalisz 2007.