Historia
Gotycki kościół parafialny Najświętszej Marii Panny w Kołobrzegu zaczęto wznosić na początku XIV wieku, na miejscu starszej budowli z XIII wieku, której kanonik o imieniu Rienerus wzmiankowany był w 1219 roku. W 1254 roku kardynał Piotr z Utrechtu nadał odpust na budowę kościoła, zapewne w związku z przeprowadzoną rok później lokacją miasta na prawie lubeckim. W 1282 roku wzmiankowany był on już jako kolegiata, ale pełnił też funkcje miejskiej fary. W 1289 roku wzmiankowano w źródłach pisanych „armarium canonicorum”.
W 1316 roku udzielono odpustu dla tych, którzy wspomagali prace budowlane, rozpoczęte w pierwszych latach XIV wieku w związku z gruntowną, gotycką przebudową kołobrzeskiego kościoła. Początkowo nadano mu formę trójnawowej hali z dolną partią masywu zachodniego, dobudowanymi zapewne do starego prezbiterium. W latach 1323-1331 wzniesiono nowe gotyckie prezbiterium, a w okresie 1379-1386 dwie nawy zewnętrzne (możliwe jest jednak również, iż wpierw wzniesiono prezbiterium, a następnie korpus nawowy o czym świadczyć miałaby przypora zachodnia po stronie północnej, wtopiona we wschodni mur). W drugiej połowie XV wieku w północną nawę boczną wbudowano emporę oraz wzniesiono wieżę północną. Wieża południowa prawdopodobnie powstała nieco później. Pod koniec XV wieku połączono wieżę północną i południową w jeden masywny blok, dodano hełm środkowy i w ten sposób nadano świątyni ostateczny wygląd.
Kościół Mariacki w Kołobrzegu w XVI wieku przejęty został przez protestantów, co zaowocowało powstaniem nowożytnych empor ponad nawami bocznymi. Na skutek osiadania gruntu kilkakrotnie dochodziło do napraw świątyni. W XVII i XVIII wieku konieczne były liczne naprawy sklepień, które ponad prezbiterium zostały zniszczone w 1761 roku w trakcie oblężenia. Prace rekonstrukcyjne połączone z regotyzacją prowadzono w latach 1874-1876 i 1887-1890. W 1945 roku podczas walk o Festung Kolberg kościół stanowił ważny punkt obrony miasta i został zniszczony przez ostrzał artylerii radzieckiej. Po II wojnie światowej jego ruiny początkowo zamierzono rozebrać, na szczęście w 1957 roku przekazano go Kościołowi katolickiemu i rozpoczęto odbudowę.
Architektura
Kościół wzniesiono na działce na południowy – zachód od placu rynkowego, przy czym z powodu orientowania względem stron świata, jego oś usytuowano ukośnie względem siatki ulic. W pierwszej połowie XIV wieku uzyskał on formę budowli halowej, pięcioprzęsłowej, murowanej z cegły na kamiennej podmurówce. Pierwotnie zbudowany jako świątynia trójnawowa o długości korpusu wynoszącej 32 metry i szerokości 25 metrów, pod koniec XIV wieku uzyskał formę pięcionawową o szerokości 40 metrów. Na wschodzie kościół zamknięto niższym prezbiterium długości 21,6 metrów i szerokości 10,4 metra. Prezbiterium zakończono pięciobocznie, zaś od północy dostawiono do niego zakrystię ze skarbcem. Nawa główna i przylegające do niej nawy boczne otrzymały jednakową wysokość 19,5 metra, natomiast nawy skrajne wzniesiono jako niższe o 3,5 metra. Skrajna nawa południowa, podobnie jak prezbiterium, zamknięta została wielobocznie. Po stronie zachodniej usytuowany został wieżowy masyw o 40 metrowej wysokości, zbudowany na planie prostokąta o wymiarach 15 x 31,6 metrów. Powstał on pod koniec XV wieku z czworobocznej wieży północnej i południowej, być może połączonych ze względu na problemy ze statyką budowli. Całkowita długość kościoła wyniosła około 72 metry, a maksymalna szerokość 46 metry.
Wielkie powierzchnie elewacji zewnętrznych kościoła wzmocniono przyporami i przepruto wysokimi oknami: dwudzielnymi i trójdzielnymi w prezbiterium oraz trójdzielnymi i czterodzielnymi w korpusie nawowym. Otwory okienne i wejściowe otrzymały ostrołukowe wykończenia, profilowane uskokowo. W dwóch miejscach, po południowej stronie prezbiterium i w narożniku północno – zachodnim korpusu, przypory zastąpiono wielobocznymi wieżyczkami komunikacyjnymi. Pięciokondygnacyjny masyw zachodni w dolnej części, odpowiadającej wysokością ścianom korpusu, pozbawiony został rozczłonkowań, za wyjątkiem triady dużych okien od zachodu i nieco mniejszych po bokach. Trzy wyższe kondygnacje wydzielono gzymsami i ozdobiono blendami, przy czym w części północnej elewacji zachodniej zostały one regularnie rozstawione, a w części środkowej i południowej niesymetrycznie. Odpowiednio północna elewacja masywu zachodniego utworzona została jako regularna, zaś południowa nieregularna. Był to najpewniej wynik długiego procesu budowlanego i następujących zmian w jego trakcie, a także problemów ze statyką budowli, w efekcie czego zrezygnowano z fasady dwuwieżowej.
We wnętrzu korpusu nawowego podział na nawy zapewniły cztery pary masywnych, ośmiobocznych w przekroju filarów, osadzonych na cokołach. W szerokiej na 9,7 metra nawie głównej, podzielonej na poprzecznie prostokątne przęsła, jak również w węższych nawach bocznych podzielonych na przęsła o rzutach krótkich, równoległych do osi prostokątów, założono sklepienia krzyżowo-żebrowe. Osadzono je na filarach i wydatnych trójdzielnych służkach wiązkowych w układzie krzyżowym oraz na ścianach bocznych ze służkami zbudowanymi z pojedynczych wałków o jeszcze większej średnicy. Wiązki służek przy filarach przedłużono w strefie cokołów spłyconym, lecz nadal trójdzielnym profilem. Ich kapitele umieszczono poniżej nasady łuków arkad międzynawowych. Ponadto przekrój pierwszej od zachodu pary filarów i półfilarów przy ścianie wschodniej wzbogacono o profil półwałka wstawiony w naroża ośmioboku. Wewnętrzne elewacje kościoła oraz filary międzynawowe pierwotnie pokryte były barwnymi polichromiami ściennymi.
Ściany naw bocznych pierwotnie rozczłonkowano wysokimi niszami okiennymi oraz niskimi wnękami ostrołukowymi w strefie cokołowej, które w ostatniej ćwierci XIV wieku, po wycięciu otworów w grubości murów obwodowych, przekształcono w wysokie ostrołuczne arkady i prostokątne filary z wewnętrznymi przyporami, oddzielające nawy boczne od naw zewnętrznych. Skrajna nawa północna powstała w dwóch etapach, przez co w jej ścianie pozostała wtopiona pod skosem przypora zewnętrzna. Także skrajna nawa południowa powstała etapowo, gdyż wpierw wzniesiono dwuprzęsłową kaplicę z wielobocznym zamknięciem, a następnie, jeszcze w XIV wieku, przedłużono ją o trzy przęsła ku zachodowi. W obu skrajnych nawach założono sklepienia gwiaździste, przy czym północną podzielono na dwie kondygnacje niską emporą, także podsklepioną na rzucie czteroramiennej gwiazdy. Południową w części wschodniej przykryto sklepieniem z takim samym rysunkiem gwiazdy, natomiast późniejszą część zachodnią sklepieniem sieciowym z gęsto rozmieszczonymi żebrami. Ułożono je w motyw przenikających się gwiazd, gdzie skierowane do środka ramiona czterech małych gwiazd tworzyły jednocześnie większą gwiazdę ośmiopromienną. W odróżnieniu od empory północnej, w całej skrajnej nawie południowej utworzono rodzaj ganku pomiędzy filarami, z przejściami przez nie przeprutymi.
Nawa główna korpusu połączona została z prezbiterium ostrołuczną i profilowaną arkadą tęczy, wysoką, ale znacznie przewężoną w stosunku do obu głównych części kościoła. Skutkiem tego przewężenia były nietypowe, mocno wyeksponowane pionowe pasy muru po obu stronach arkady, otynkowane na biało i pozbawione artykulacji, być może przeznaczone na zespół malowideł ściennych. Pierwotnie małą szerokość arkady i niedoskonałość styku korpusu z prezbiterium częściowo maskowało późnogotyckie lektorium, bogato zdobione detalem architektonicznym (maswerki z glazurowanych kształtek, granitowe kolumienki). Tradycyjnie rozdzielało ono część kościoła dostępną dla świeckich od części otwartej wyłącznie dla kleru.
Wnętrze prezbiterium podzielono na trzy przęsła prostokątne i pięcioboczne zamknięcie, ale przęsło przed wielobokiem utworzono znacznie krótsze od pozostałych, co nadało wrażenie większej ilości wieloboków zamknięcia. Prawdopodobnie w XIV wieku we wnętrzu prezbiterium znajdowało się sklepienie krzyżowo-żebrowe. Artykulacja ścian prezbiterium nawiązywała do pierwotnej artykulacji ścian korpusu sprzed budowy naw skrajnych. Utworzono więc wysokie i głębokie wnęki okienne i niskie ostrołukowe nisze w strefie cokołowej. Krawędzie wnęk okiennych oprofilowano nieco bardziej plastycznie, wałkiem zamiast użytej w korpusie fazy. Ponadto zastosowano pojedyncze służki sklepienne, biegnące od nasady sklepień do posadzki.
W przyziemiu masywu zachodniego umieszczono trzy wysokie pomieszczenia, połączone ze sobą i ze środkowymi nawami kościoła. Utworzyły one układ jakby trzech połączonych wnętrz krzyżowych, wpisanych między osiem masywnych filarów o grubości od 3,5 do 5 metrów, stanowiących konstrukcyjny szkielet masywu zachodniego. Całość nakryta została jedenastoma przęsłami sklepień krzyżowo – żebrowych o różnej wielkości. Jedynie od północy i południa umieszczono wieloboczne wnęki ze sklepieniami o pięciu żebrach. Choć wnętrze masywu zachodniego połączono z nawami korpusu arkadami o pełnej wysokości, tworzyło ono całkowicie autonomiczną przestrzeń, zapewne nawiązującą do starej tradycji westwerków.
Stan obecny
Kościół Mariacki w Kołobrzegu stanowi jeden z najwspanialszych przykładów rozpowszechnionego na Pomorzu typu architektonicznego, w postaci hali z jednonawowym prezbiterium i monumentalnym masywem wieżowym, dla których prawdopodobnie stanowił pierwowzór. Jest obecnie jedną z najbardziej okazałych gotyckich budowli sakralnych na Pomorzu zachodnim. Do dnia dzisiejszego z powodu wojennych zniszczeń niestety nie zachowało się średniowieczne lektorium, a zniszczone jeszcze na początku XIX wieku sklepienia prezbiterium są powojenną rekonstrukcją, podobnie jak zburzone w trakcie ostatniej wojny sklepienia korpusu nawowego oraz jego szczyt wschodni. Nie przetrwała również gotycka zakrystia ze skarbcem.
Do zachowanego średniowiecznego wyposażenia kościoła należy: gotycka menora pochodząca z 1327 roku, krucyfiks z 1330 roku, chrzcielnica z 1355 roku, gotyckie świeczniki Korona Holków z 1420 roku, oraz Korona Schlieffenów z 1523 roku, nagrobne tablice kołobrzeskich mieszczan, a także najstarsze w Polsce stalle rajców miejskich pochodzące z XIV wieku. Na północno – wschodnim filarze korpusu nawowego zachowała się gotycka polichromia z przedstawieniem Madonny z dzieciątkiem, w północnej nawie wewnętrznej malowidło pary Panien Mądrych i Głupich, a w przyziemiu sceny pasyjne.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Architektura gotycka w Polsce, red. M.Arszyński, T.Mroczko, Warszawa 1995.
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kubicki D., Gotyckie świątynie powiatów koszalińskiego i kołobrzeskiego, Pelplin 2001.
Ober M., Architektura kościoła Mariackiego w Kołobrzegu [w:] Katedra, ratusz, dwór. Wielkie miasta a władza świecka i kościelna w kulturze średniowiecznej Europy, Poznań 2014.
Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, Warszawa 2012.