Kołobrzeg – konkatedra NMP

Historia

   Kościół parafialny Najświętszej Marii Panny w Kołobrzegu zaczęto wznosić na początku XIV wieku na miejscu starszej budowli z XIII wieku. Wiadomo, iż w 1316 roku udzielono odpustu dla tych, którzy wspomagali trwające prace budowlane. Początkowo kościołowi nadano formę trójnawowej hali z dolną partią masywu zachodniego, dobudowanymi zapewne do starego prezbiterium. W latach 1323-1331 wzniesiono nowe gotyckie prezbiterium, a w okresie 1379-1386 dwie nawy zewnętrzne (możliwe jest jednak również, iż wpierw wzniesiono prezbiterium, a następnie korpus nawowy o czym świadczyć miałaby skarpa zachodnia po stronie północnej, wtopiona we wschodni mur). W drugiej połowie XV wieku w północną nawę boczną wbudowano emporę oraz wzniesiono wieżę północną. Wieża południowa prawdopodobnie powstała nieco później. Pod koniec XV wieku połączono wieżę północną i południową w jeden masywny blok, dodano hełm środkowy i w ten sposób nadano świątyni ostateczny wygląd.
   Od XIV wieku kościół Mariacki w Kołobrzegu pełnił rolę kolegiaty, a od XVI wieku był świątynią protestancką, co zaowocowało powstaniem empor ponad nawami bocznymi. Na skutek osiadania gruntu kilkakrotnie dochodziło do napraw świątyni. W XVII i XVIII wieku konieczne były liczne naprawy sklepień, które ponad prezbiterium zostały zniszczone w 1761 roku w trakcie oblężenia. Prace rekonstrukcyjne połączone z regotyzacją prowadzono w latach 1874-1876 i 1887-1890. W 1945 roku podczas walk o Festung Kolberg kościół stanowił ważny punkt obrony miasta i został zniszczony przez ostrzał artylerii radzieckiej. Po II wojnie światowej jego ruiny początkowo zamierzono rozebrać, na szczęście w 1957 roku przekazano go Kościołowi katolickiemu i rozpoczęto odbudowę.

Architektura

   Kościół wzniesiono na działce na południowy – zachód od rynku miejskiego, a z powodu orientowania względem stron świata, jego oś usytuowano ukośnie względem siatki ulic. Uzyskał on formę budowli halowej, murowanej z cegły na kamiennej podmurówce. Pierwotnie zbudowany jako świątynia trójnawowa, ostatecznie uzyskał wygląd świątyni pięcionawowej, piecioprzęsłowej z wyodrębnionym prezbiterium o szerokości nawy głównej, zakończonym pięciobocznie. Nawa główna i przylegające do niej nawy boczne mają jednakową wysokość, natomiast skrajne są niższe i przedzielone emporami. Po stronie zachodniej wznosi się masywna czterdziestometrowa wieża, zbudowana na planie prostokąta, zwieńczona hełmem ostrosłupowo-iglicowym z latarnią. Powstała ona z połączenia pod koniec XV wieku czworobocznej wieży północnej i południowej.
   Wielkie powierzchnie elewacji zewnętrznych wzmocniono przyporami i poprzepruwano wysokimi oknami: dwu i trójdzielnymi w prezbiterium oraz trój i czterodzielnymi w korpusie nawowym. Otwory okienne i wejściowe mają ostrołukowe wykończenia, profilowane uskokowo. Masyw zachodni w dolnej części odpowiadającej wysokościom ścianom korpusu pozbawiony jest rozczłonkowań za wyjątkiem triady dużych okien od zachodu i nieco mniejszych po bokach. Trzy wyższe kondygnacje wydzielono gzymsami i ozdobiono blendami, przy czym w części północnej są one regularnie rozstawione, a w części środkowej i południowej chaotycznie. Odpowiednio północna elewacja masywu zachodniego jest regularna, a południowa nieregularna. Jest to wynik długiego procesu budowlanego i zmian w jego trakcie.
   Wewnątrz w zewnętrznych nawach bocznych występuje sklepienie gwiaździste, a w nawie głównej, nawach bocznych i prezbiterium krzyżowo-żebrowe. Nieco niższe nawy zewnętrzne otwarte są wysokimi arkadami, przeprutymi w murach obwodowych w trakcie rozbudowy kościoła. Pierwotnie prezbiterium od korpusu nawowego oddzielało lektorium, a na wysokości parapetów okiennych istniał przepruwający przyścienne filary ganek. W północnej nawie wprowadzono kondygnację emporową, a w nawie południowej rodzaj ganku pomiędzy filarami. W przyziemiu masywu zachodniego umieszczono trzy wysokie pomieszczenia, połączone ze sobą i ze środkowymi nawami kościoła. Tworzą one układ jakby trzech połączonych wnętrz krzyżowych wpisanych między osiem potężnych filarów, stanowiących konstrukcyjny szkielet masywu zachodniego. Wnętrze kościoła pierwotnie pokryte było barwnymi polichromiami ściennymi.
  
Stan obecny

   Kolegiata kołobrzeska stanowi jeden z najwspanialszych przykładów rozpowszechnionego na Pomorzu typu architektonicznego w postaci hali z jednonawowym prezbiterium i monumentalnym masywem wieżowym, dla których prawdopodobnie stanowiła pierwowzór. Do dnia dzisiejszego z powodu wojennych zniszczeń niestety nie zachowało się średniowieczne lektorium, a zniszczone jeszcze w XVIII wieku sklepienia są powojenną rekonstrukcją. Do zachowanego średniowiecznego wyposażenia należy: gotycka menora pochodząca z 1327 roku, krucyfiks z 1330 roku, chrzcielnica z 1355 roku, gotyckie świeczniki Korona Holków z 1420 roku, oraz Korona Schlieffenów z 1523 roku, nagrobne tablice kołobrzeskich mieszczan, a także stalle rajców miejskich pochodzące z XIV wieku. Są to najstarsze stalle w Polsce. Na północno – wschodnim filarze korpusu nawowego zachowała się gotycka polichromia z przedstawieniem Madonny z dzieciątkiem, w północnej nawie wewnętrznej malowidło pary Panien Mądrych i Głupich, a w przyziemiu sceny pasyjne.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Jarzewicz J., Architektura średniowieczna Pomorza Zachodniego, Poznań 2019.
Kubicki D., Gotyckie świątynie powiatów koszalińskiego i kołobrzeskiego, Pelplin 2001.

Pilch J., Kowalski S., Leksykon zabytków Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, 2012.
Strona internetowa wikipedia.org, Bazylika konkatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kołobrzegu.