Kazimierz Dolny – zamek i wieża

Historia

    Powstanie murowanych obwarowań w Kazimierzu nad Wisłą wiązać można z istniejącą tu już od XIII wieku komorą celną. Wieża, nazywana potocznie Wieżą Łokietka, powstała na przełomie XIII i XIV wieku, możliwe iż właśnie z fundacji tego władcy. Strzegła ona szlaku komunikacyjno – handlowego jakim była rzeka Wisła oraz przeprawy przy której pobierane było cło. Budowa takich obwarowań ma liczne analogie na terenach słowackich (dawniej Górne Węgry) oraz polskich (np. zamki w Rytrze i Czchowie), przy czym wieża w Kazimierzu byłaby najdalej na wschód wysuniętym obiektem tego typu.
   Zamek wzniesiony został nieco później, bo w czasach panowania króla Kazimierza Wielkiego, około połowy XIV wieku, a najpewniej w latach 40-tych. Bodźcem do jego budowy, podobnie jak obwarowań w Lublinie, mógł być najazd Tatarów z 1341 roku, którzy spustoszyli okoliczne ziemie. Oba założenia pełniły funkcję obronną, ale także i administracyjną, jako starostwo niegrodowe. Z tego powodu w późniejszym okresie pozostawały w rękach tenutariuszy. W XV wieku był to ród Grotów z Ostrowa, a najdłużej bo od 1509 do 1644 roku starostwo kazimierskie dzierżyli Firlejowie. Wtedy też za sprawą Mikołaja Firleja miała miejsce renesansowa przebudowa zamku. Jego powolny upadek rozpoczął się po zniszczeniach dokonanych przez Szwedów w latach 1655-1657 i 1707-1714. Od 1774 roku warownia była już opuszczona.

Architektura

   Zespół średniowiecznych fortyfikacji w Kazimierzu Dolnym składał się z zamku królewskiego oraz usytuowanej wyżej i oddalonej o 180 metrów, cylindrycznej wieży. Wzniesiono ją na wzgórzu górującym nad miastem i rzeką. Została zbudowana z łamanego kamienia na planie koła o średnicy 10 metrów. Jej wysokość sięga 20 metrów, a grubość murów dochodzi w przyziemiu do 4 metrów. Otrzymała charakterystyczny beczkowaty kształt, rzadko występujący w Polsce, ale często w regionie sasko – turyńskim. Forma ta miała utrudniać dostawianie drabin oblężniczych, ponadto wystrzeliwane strzały podobno padały pod kątem niebezpiecznym dla samych atakujących. Wejście do wnętrza wieży umieszczono na wysokości sześciu metrów nad poziomem gruntu. Być może prowadził do niego pomost z drewnianych obwarowań jakie musiałyby okalać wieżę, lub ewentualnie wejście poprowadzono po drewnianych schodach wprost z dziedzińca. W razie zagrożenia pomost taki można było zdemontować lub wciągnąć do środka, całkowicie odcinając wieżę od wrogów. Najstarsze przekazy źródłowe wskazują, że mogła być przykryta stożkowatym dachem wspartym na drewnianych słupach z zachowaniem obronnej galerii, osłanianej przedpiersiem z krenelażem. W jej wnętrzu zachowały się ślady trzech kondygnacji użytkowych: wejściowej, wyżej obronnej i najobszerniejszej mieszkalno-gospodarczej z zachowanymi śladami kominka. Wszystkie posiadały płaskie, drewniane stropy i skomunikowane były za pomocą drabin i otworów w sufitach. W najniższej kondygnacji mieścił się ciemny i duszny loch. Przy grubości murów dochodzącej do 4 metrów, jego przestrzeń wewnętrzna była bardzo mała. Wyższe piętra wyposażone były w pojedyncze szczelinowe otwory okienne z kamiennymi ławami.
   Założenie zamkowe usytuowano na sąsiednim wzgórzu, bliżej miasta, które mogło być jego zapleczem gospodarczym i którego obronie także miał służyć. Pierwotne zamek składał się z murów obwodowych o kształcie wydłużonego wieloboku o wymiarach 30×65 metrów. Po stronie północno – wschodniej narożnik pierwotnie był ucięty, by dostosować mury do kształtu terenu i skarpy wzgórza. W jego pobliżu znajdował się pierwotny wjazd na zamkowy dziedziniec, prowadzący z kierunku cylindrycznej wieży. Po stronie zachodniej mur obronny uformowano w kilkukondygnacyjną, otwartą od strony dziedzińca wieżę. Mury obronne zwieńczone były, podobnie jak wieża cylindryczna, krenelażem. Wejście na chodnik w ich koronie wiodło po schodach utworzonych w grubości muru. Ich relikty zachowały się w południowo- zachodnim narożniku dziedzińca. Z racji szczupłości zabudowy mieszkalnej, prawdopodobnie musiały istnieć na dziedzińcu jakieś zabudowania drewniane. W pobliżu wschodniej linii murów znajdowała się również studnia. Miała ona owalny kształt, lecz wyżej jej cembrowina przechodziła za pomocą tzw. tromp w prostokątny szyb. Kształt ten wiązał się zapewne z użyciem kołowrotu o dwóch wiadrach, o czym wspominają źródła pisane z 1509 roku.
   Rozbudowa w XV wieku polegała na wzniesieniu w południowo – zachodniej części dziedzińca, trójkondygnacyjnego skrzydła mieszkalnego. Jako iż poziom dziedzińca był wówczas nierówny, spadek ku południowemu zachodowi został wykorzystany pod budowę dolnej kondygnacji. Podziały wewnętrzne są słabo czytelne, ale prawdopodobnie budynek na poziomie przyziemia i piętra posiadał po dwa pomieszczenia. Relikty detalu architektonicznego wskazują na zastosowanie w budynku ostrołukowych okien. Nieco później, prawdopodobnie pod koniec XV stulecia, dostawiono drugie skrzydło mieszkalne od strony rzeki, parterowe i zakończone czworoboczną wieżą. Ciąg jego pomieszczeń dostawiono do zewnętrznych elewacji muru obronnego. Wieżę w odróżnieniu od reszty zamku wzniesiono z cegły. Usytuowana w połowie północno-zachodniego odcinka murów, była zbudowana na rzucie kwadratu o boku 10 metrów i silnie wysunięta przed obwód. Z tego powodu jej zewnętrzne narożniki wzmocniono przyporami. Wnętrze wieży było jednoprzestrzenne na każdej kondygnacji, a posiadała ona trzy lub cztery poziomy nadziemne oraz sklepioną kolebkowo piwnicę. Pierwotnie zapewne przykrywał ją dach namiotowy. Przy wieży odkryto posadzkę z ceramicznych płytek, pozostałość po niewielkim pomieszczeniu. Możliwe, iż była to opisywana w źródłach łaźnia “extra castrum” (poza murami zamku). Z okresu końca średniowiecza pochodzi także sucha fosa, odcinająca od południa dostęp do zamku (uniemożliwiała ona dokonanie prac minerskich).

Stan obecny

   Zamek obecnie zabezpieczony jest jako trwała ruina o czytelnym układzie. W pełni natomiast zachowała się XIII/XIV wieczna wieża, będąca jednym z najcenniejszych tego rodzaju zabytków na terenie Polski. Obie budowle niedawno restaurowane, przystosowane są do zwiedzania. Terminy i godziny otwarcia sprawdzić można na oficjalnej stronie zamku tutaj.

pokaż zamek na mapie

pokaż wieżę na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Leksykon zamków w Polsce, L.Kajzer, S.Kołodziejski, J.Salm, Warszawa 2003.
Teodorowicz-Czerepińska J., Zamek w Kazimierzu Dolnym, Lublin 1987.